Κίρρα και Κρίσσα

 

Του Στάθη Ασημάκη

(Από το βιβλίο «Σύμμεικτα Ι», Αθήνα 2020)

Στον κατάλογο νηών (Ιλιάδα, ραψωδία Β΄), στους στίχους 517 - 526, που ακολουθούν:

«[…]

Αὐτάρ Φωκήων Σχεδίος καὶ Ἐπίστροφος ἦρχον,

υἱέες Ἰφίτου μεγαθύμου Ναυβολίδαο.

Οἵ Κυπάρισσον ἔχον Πυθῶνα τε πετρήεσσαν

Κρῖσάν τε ζαθέην  καὶ Δαυλίδα καὶ Πανοπῆα.

οἵ τ’ Ἀνεμώρειαν καὶ Ὑάμπολιν ἀμφινέμοντο,

οἵ τ’ ἄρα πάρ’ ποταμόν Κηφισσόν δῖον ἔναιον,

οἵ τε Λίλαιαν ἔχον πηγῆς ἐπί Κηφισοῖο^.

τοῖς δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο

οἵ μὲν Φωκήων στίχας ἵστασαν ἀμφιέποντες,

Βοιωτῶν δ’ ἔμπλην ἐπ’ ἀριστερά θωρήσσοντο. […].»,

και σημαίνουν:

«[…]

Με τους Φωκείς ο Επίστροφος ερχόταν κι ο Σχεδίος,                                                          

υιοί του μεγαλόψυχου Ιφίτου Ναυβουλίδη.

Τους έστειλε η Κυπάρισσος καὶ ή Πυθώ η  πετρώδης                                                                

η θεία Κρίσσα και η Δαυλίς, ο Πανοπέας 

κι ακόμη τα μέρη της Υαμπόλεως και της Ανεμωρείας                                                         

κι αυτά που ο θείος ποταμός ο Κηφισσός ποτίζει

και η Λίλαια, που χτίστηκε επάνω στις πηγές του

κι είχαν σαράντα ολόμαυρα κατόπι τους καράβια.

Και κολλητά στους Βοιωτούς, στο αριστερό του πλάγι                                                                           

Οι πολεμάρχοι εσύνταξαν τα πλήθη των Φωκέων.

[…].» (Μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά)

 αναφέρεται η πόλη Κρίσσα με το επίθετο ζαθέην = ιερή, ενώ δεν γίνεται μνεία για την πόλη Κίρρα (παρότι αυτή παραλιακή), πράγμα που σημαίνει ότι η τελευταία δεν θα υφίστατο ως πόλη στα ομηρικά χρόνια. Ίσως ήταν ένα απλό επίνειο της Κρίσσας.

Τη θέση της προϊστορικής Κρίσσας οι περισσότεροι αρχαιολόγοι ταυτίζουν με τη σημερινή τοποθεσία: «Άγιος Γεώργιος», κατάντη του χωριού Χρισσό. Υπάρχουν, όμως, και άλλοι που την τοποθετούν βορειοδυτικά της Ιτέας, στη θέση «Γωνιά», στους πρόποδες του λόφου Μούλκι.

Τελευταία,  αυτή η θέση ταυτίστηκε, και απ’ ό,τι φαίνεται βάσιμα (σύμφωνα με τις επί τόπου αρχαιολογικές έρευνες του καθηγητή αρχαιολογίας Πάνου Βαλαβάνη), με τον αρχαίο Ιππόδρομο των Δελφών, όπου γίνονταν οι αγώνες ιπποδρομίας και αρματοδρομίας, στα Πύθια.

Στους ιστορικούς χρόνους και μάλιστα στον Α΄ Ιερό πόλεμο (595 - 585 π.Χ.) αρχικά πρωταγωνιστές και στο τέλος οικτρά ηττημένοι ήταν οι κάτοικοι της παραθαλάσσιας πόλης Κίρρας. Οι Κιρραίοι εξανδραποδίστηκαν και η χώρα τους αφιερώθηκε στους θεούς των Δελφών. Η Κίρρα έκτοτε έγινε επίνειο των Δελφών.

Από τον Ηρόδοτο (βιβλίο Η΄ Ουρανία 32.2) γίνεται για πρώτη φορά μνεία του Κρισσαίου Πεδίου, συγκεκριμένα: «Τιθορέα οὔνομα αὐτῇ^. ἐς τὴν δὴ ἀνηνείκαντο καὶ αὐτοί ἀνέβησαν. Οἱ δὲ πλεῦνες αὐτῶν ἐς τοὺς Ὀζόλας Λοκρούς ἐξεκομίσαντο, ἐς Ἄμφισσαν πόλιν τὴν ὑπέρ τοῦ Κρισσαίου πεδίου οἰκημένην. Οἱ δὲ βάρβαροι τὴν χώραν πᾶσαν ἐπέδραμον τὴν Φωκίδα[…]»,  που σημαίνει:

«Αναφορικά με αυτή την πόλη με το όνομα Τιθορέα^. σ’ αυτή αποφάσισαν να μην υποταχθούν και ανέβηκαν(προς τον Παρνασσό). Οι περισσότεροι εξ αυτών μετακόμισαν στους Οζόλες Λοκρούς, στην πόλη Ἀμφισσα που κατοικείται (βρίσκεται) πάνω από το Κρισσαίο πεδίο. Οι δε βάρβαροι επέδραμαν σε όλη τη χώρα της Φωκίδας.[…].»   

Αιώνες αργότερα, όταν ο περιηγητής  Παυσανίας επισκέφτηκε και ιχνηλάτησε τη Φωκίδα, και μάλιστα την περιοχή των Δελφών με ιδιαίτερη  λεπτομέρεια, δεν ανέφερε πόλη ή πόλισμα με το όνομα Κρίσσα. Αντίθετα, ανέφερε την Κίρρα ως επίνειο των Δελφών και σε αυτήν απέδωσε την ομηρική ονομασία Κρίσσα.  

Συγκεκριμένα αναφέρει (Φωκικά Χ. 37.4- 5):

«[…] Ἐς δὲ Κίρραν τὸ ἐπίνειον Δελφῶν ὁδός μὲν σταδίων ἑξήκοντά ἐστιν ἐκ Δελφῶν^. καταβάντι δὲ ἐς τὸ πεδίον ἱππόδρομός τὲ  ἐστι καὶ ἀγῶνα Πύθια ἄγουσιν ἐνταῦθα τὸν ἱππικόν. […]. Τὸ δὲ πεδίον τὸ ἀπό Κίρρας ψιλόν ἐστιν ἅπαν, καὶ φυτεύειν δένδρα οὐκ ἐθέλουσιν ἤ ἔκ τινος ἀρᾶς ἤ ἄχρεῖον τὴν γῆν ἐς δένδρων τροφὴν εἰδότες. Λέγεται δὲ ἐς τὴν Κίρραν < τῶν ἐπιχωρίων τινά νυμφῶν εἶναι > καὶ ἀπό Κίρρας τὸ ὄνομα  τὸ ἐφ’ ἡμῶν τεθῆναι τῷ χωρίῳ  φασίν. Ὅμηρος μέντοι Κρῖσαν ἔν τε Ἰλιάδι ὁμοίως  καὶ ὕμνῳ τῷ ἐς Ἀπόλλωνα ὀνόματι τῷ ἐξ ἀρχῆς καλεῖ τὴν πόλιν.[…].», που σημαίνει:

«Προς την Κίρρα το επίνειο των Δελφών, είναι δρόμος εξήντα σταδίων από τους Δελφούς. Χαμηλά στην πεδιάδα είναι ο ιππόδρομος, όπου γίνεται ο ιππικός αγώνας των Πυθίων (ιπποδρομίες και αρματοδρομίες). Ολόκληρη η πεδιάδα της Κίρρας είναι χωρίς δέντρα. Οι άνθρωποι δεν θέλουν να φυτεύουν δέντρα, είτε γιατί φοβούνται κάποια κατάρα, είτε γιατί ξέρουν πως το έδαφος είναι ακατάλληλο για την ανάπτυξη δέντρων. Σχετικά με την Κίρρα λένε < πως ήταν μια από τις νύμφες του τόπου > και η τοποθεσία πήρε το όνομα από την Κίρρα αυτή. Ο Όμηρος, όμως, ονομάζει την πόλη με το αρχικό της όνομα Κρίσσα και στην Ιλιάδα και στον ύμνο για τον Απόλλωνα.[…].» (Μετάφραση Νικ. Δ. Παπαχατζή).

Αντίθετα, ο γεωγράφος  Στράβωνας μνημονεύει και την Κίρρα και την Κρίσσα, την τελευταία μάλιστα τη θεωρεί άμεσα γειτονική της πρώτης, και μάλιστα πίσω από αυτήν (δηλαδή πιο μεσόγαια) χρησιμοποιώντας τις λέξεις: πάλιν, που ως τοπικό επίρρημα σημαίνει προς τα πίσω, και εφεξής,  που σημαίνει: διαδοχικά.

Συγκεκριμένα, ο Στράβωνας (Φωκικά Θ.3.418) αναφέρει: «[…].Πρόκειται δὲ τῆς πόλεως [Δελφοί] ἡ Κίρφις ἐκ τοῦ νοτίου μέρους ὄρος ἀπότομον, νάπην ἀπολεῖπον μεταξύ, δι’ ἧς ὁ Πλειστός διαρρεῖ ποταμός. Ὑποπέπτωκε δὲ τῇ Κίρφει πόλις ἀρχαία Κίρρα, ἐπί τῇ θαλάττῃ ἱδρυμένη^. ἀφ’ ἧς ἀνάβασις εἰς Δελφούς ὀγδοήκοντα που σταδίων^. ἵδρυται δ’ ἀπαντικρύ Σικυῶνος. Πρόσκειται δε τῇ Κίρρᾳ τὸ Κρισσαῖον Πεδίον εὔδαιμον. Πάλιν δ’ έφεξῆς ἐστιν ἄλλη πόλις Κρίσσα, ἀφ’ ἧς ὁ κόλπος Κρισσαῖος^.[…].», που σημαίνει:

«[…].Μπροστά από την πόλη των Δελφών στέκεται η Κίρφη από τη νότια μεριά, βουνό απότομο που αφήνει να σχηματιστεί Νάπη (ευρεία χαράδρα), την οποία διαρρέει ο Πλειστός ποταμός. Κάτω δε από την Κίρφη κείται η αρχαία πόλη Κίρρα, στημένη κοντά στη θάλασσα^. από την οποία υπάρχει μέχρι Δελφούς ανηφοριά περίπου ογδόντα σταδίων^. είναι στημένη ακριβώς απέναντι από τη Σικυώνα. Είναι δε κοντά στην Κίρρα το πλούσιο Κρισσαίο πεδίο. Προς τα πίσω, δίπλα ακριβώς (διαδοχικά), είναι άλλη πόλη, η Κρίσσα, από την οποία και ο κόλπος λέγεται Κρισσαίος^. […].».

Το ότι η ομηρική Κρίσσα βρισκόταν ακριβώς κάτω από το σημερινό χωριό Χρισσό, ενισχύεται και από την ετυμολογική ανάλυση του αρχαίου αυτού τοπωνυμίου. Ειδικότερα, η ονομασία αυτή:

α)Πιθανόν σχετίζεται με την αρχαιοελληνική λέξη κρισσός, με ισοδύναμο τύπο το κιρσός, και σημαίνει το μέρος στον κορμό των δρυών (διάφυσις) απ’ όπου ρέει ο ιξός. («ἡ ἐν ταῖς δρυσί γινομένη διάφυσις, ὅθεν ρέει ὁ ἰξός ἤ ἡ ἐν τοῖς ἄρθροις διάφυσις σκληρά καὶ ὀζώδης»). O ισοδύναμος τύπος κιρσός = ο ανευρυσμός φλέβας ή οίδημα φλέβας, διάρρηξη.

Πράγματι, το παραπάνω ανάλογο της δρυός υφίστατο στην περιοχή της αρχαίας Κρίσσας, καθόσον η θέση της βρισκόταν πλησίον της περιοχής, όπου η κοίτη του Πλειστού ποταμού [οιονεί υδάτινου δέντρου με τα τροφοδοτικά του κλαδιά - ρέματα, τόσον από βορρά (Παρνασσό), όσο και από νότο (Κίρφη)], έχει την πιο στενή διατομή («διάφυσις»), πριν ανοίξει και εκτονωθεί  (ρεύσει δηλαδή ο “ιξός” του) προς το Κρισσαίο πεδίο (βλέπε την παραπάνω σχετική φωτογραφία).

Με άλλα λόγια μπορούμε να θεωρήσουμε ότι είναι το σημείο, απ’ όπου η υδάτινη φλέβα του Πλειστού ποταμού ανοίγει ως ανεύρυσμα και πλέον ο ποταμός εκβάλλει ελεύθερα προς την πεδιάδα της Κρίσσας.

β)Επίσης, εξίσου πιθανόν να σχετίζεται με την αρχαιοελληνική λέξη κρόσσαι [> κρύσσαι > κρίσσαι > κρίσσα, δεδομένου ότι το (ο) στην αρχαιοελληνική μεταβάλλεται σε (υ) π.χ. όνυμα αντί όνομα, στύμα αντί στόμα και  ύρνις αντί όρνις] = επάλξεις πάνω στα τείχη, αναβαθμοί οχύρωσης, επειδή, πράγματι, η θέση αυτή, στην οποία τοποθετείται η ομηρική Κρίσσα βρίσκεται σε αναβαθμό, ακριβώς πάνω από την κοίτη του Πλειστού ποταμού και ήταν καλά οχυρωμένη (βλέπε την παρακάτω σχετική φωτογραφία).

 Η γλωσσική ρίζα της λέξης κρόσσαι είναι η ινδοευρωπαϊκή λέξη: *qroqja (krokwa) που σημαίνει στέγη και έτσι η λέξη αυτή, ίσως, παραπέμπει και στη δελφική τοποθεσία «Κρόκι» (ένα είδος έπαλξης - στέγης) ανάντη του χώρου των Δελφών. Σε μια τέτοια περίπτωση το εν λόγω δελφικό τοπωνύμιο θα πρέπει να είναι αρχαίο και όχι μεταγενέστερο¹.

***

Το ερώτημα, που παραμένει μετέωρο, είναι το γιατί η Κρίσσα ονομάστηκε από τον Όμηρο ζαθέη, δηλαδή ιερή, ενώ η Πυθώνα που λογικά είναι οι μετέπειτα Δελφοί, πήρε από τον εν λόγω ποιητή απλώς το επίθετο πετρήεσσα. Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε, όπως π.χ. :

1)Η ιερότητα της Πυθώνας ήταν δεδομένη, ενώ η Κρίσσα έλαβε το χαρακτηρισμό ζαθέη, για να τονιστεί ότι και αυτή βρισκόταν πάνω στον ιερό τόπο του θεού Απόλλωνα.

2)Για λόγους στιχουργικής (εξασφάλιση του δακτυλικού εξάμετρου), και ελκυστική παρήχηση του χειλικού (π) και των οδοντικών (τ) και (θ) στην έκφραση: Πυθώνα πετρήεσσα. 

Όσον αφορά την ονομασία Κίρρα, αυτή πιθανόν σχετίζεται, είτε με την ιαπετική (ινδοευρωπαϊκή) λέξη *qere = πτύσσω, διπλώνω (που αργότερα έδωσε τη λέξη κίρκος = δακτύλιος), ίσως λόγω του θαλάσσιου κόλπου, όπου βρισκόταν η πόλη αυτή, είτε με τη λέξη κιρρός = κιτρινωπός μεταξύ πυροκόκκινου και  ξανθού, εάν τα εδάφη της ομώνυμης περιοχής έχουν αυτό το ιδιότυπο χρώμα. Εξάλλου, υπάρχει και το ρήμα κιρράζω = κιτρινίζω.

Από τη λέξη Κίρρα ίσως προέρχεται και η λέξη Κίρφις, που ήταν αρχαίο όνομα του βουνού, το οποίο σήμερα λέγεται Ξεροβούνι, στα ριζά του οποίου εξάλλου βρισκόταν η αρχαία Κίρρα. Το καταληκτικό -φι είναι τοπικό και σημαίνει εντεύθεν. Μπορεί, όμως, να συνέβη και το αντίθετο, δηλαδή το όνομα του βουνού (Κίρφις) να έδωσε το όνομα στην πόλη (Κίρρα).  Εξάλλου η αρχαία Κίρφις έχει το σχήμα που μοιάζει, στην κορυφογραμμή της, με δακτύλιο.

Τέλος, από την Κίρρα προέρχεται ίσως και η ονομασία Αντίκιρρα (αρχική γραφή;), που αργότερα κατέληξε στη γραφή Αντίκυρα, και σημαίνει όχι απλά την πόλη που βρίσκεται στην άλλη πλευρά της Κίρφης (αντίκειται της Κίρρας), αλλά την πόλη που επίσης βρίσκεται σε κόλπο, στην άλλη πλευρά της Κίρφις.

 

***

____________________________

[1] Αναφορικά με το τοπωνύμιο Κρόκι δεν μπορεί να αποκλειστεί και η εξήγηση  που στηρίζεται στη βλάχικη λέξη κρούτσε = σταυρός (από τη λατινική crux - is = σταυρός) κατ’ αναλογία με την όμορη αραχοβίτικη τοποθεσία «Σταυρός». Είναι,  δηλαδή, το μέρος που πρωτοαντικρύζεις τους Δελφούς, ερχόμενος από βορρά, από τον Παρνασσό. Ως γνωστόν, στα σημαδιακά αυτά μέρη, τα παλιότερα χρόνια, τοποθετούσαν οι άνθρωποι ενδεικτικά κάποιο Σταυρό.

Εξάλλου, ένα άλλο χαρακτηριστικό, επίσης βλάχικο τοπωνύμιο των Δελφών, είναι και ο Φλεμπούκος (ο βράχος ανάντη της Κασταλίας Πηγής, με το αρχαίο όνομα Υάμπεια). Η λέξη αυτή πιθανόν προέρχεται από τις βλάχικες λέξεις: φλεάμα = φλόγα και μπούκα που, μεταξύ άλλων, σημαίνει παρειά. Πράγματι, ο ιστορικός αυτός βράχος  έχει μια πυρόχροη (καφεκόκκινη) όψη που γίνεται εντονότερα πυρόχροη κατά την ώρα του δειλινού.