Οι υποτιμημένοι αρχαίοι Φωκείς

Χάρτης της αρχαίας Φωκίδας

 Οι παρεξηγημένοι και, τελικά, υποτιμημένοι αρχαίοι Φωκείς είναι πιο πολύ γνωστοί για την έχθρα τους προς το Δελφικό Ιερό, για τις ήττες τους στους Ιερούς πολέμους, κυρίως δε για την ολοκληρωτική καταστροφή των πόλεών τους από τον Φίλιππο, τον βασιλιά της Μακεδονίας.  Ακόμα είναι γνωστοί και για το άσβεστο μίσος που υπήρχε μεταξύ αυτών και των Θεσσαλών.

Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι οι Φωκείς, παρότι μικροί σε μέγεθος δεν δείλιασαν ποτέ. Αντιτάχθηκαν σε όσους κατά καιρούς τους επιβουλεύθηκαν, δηλαδή,  στους Θεσσαλούς, στους Βοιωτούς, στους Αθηναίους, στους Σπαρτιάτες και, τέλος, στους Πέρσες, την ίδια στιγμή που οι Θεσσαλοί και οι Θηβαίοι συμμάχησαν με τους Ασιάτες, κατά την εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα.

«Αυτή η συνεχής πολεμική «γυμναστική» δεν τους άφησε χρόνο και περιθώρια για να ζήσουν ειρηνικά, να αναπτυχθούν οικονομικά και, εν τέλει, να δημιουργήσουν πολιτισμό. Αυτός είναι, ίσως, και ο λόγος που οι Φωκείς δεν γέννησαν πνευματικές ή καλλιτεχνικές προσωπικότητες καθ’ όλη τη διάρκεια των αρχαϊκών, κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, όπως ας πούμε οι γείτονές τους Βοιωτοί. Αξίζουν, πάντως, σίγουρα τον θαυμασμό μας για το ότι πάλεψαν δυνατά και αποφασιστικά και μάλιστα με μεγάλο κόστος και θυσίες για τα δίκαιά τους και την ελευθερία τους, απέναντι εχθρών υπέρτερων, όλους αυτούς τους αιώνες. Μπορεί, τέλος, να υποστηριχθεί, βάσιμα, ότι οι αρχαίοι Φωκείς ήταν το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα λαού στον ελληνικό χώρο, την εποχή εκείνη, με δυνατό αντιστασιακό φρόνημα, για την εξασφάλιση της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας τους.» («Σύμμεικτα Ι», Στάθη Ασημάκη, Αθήνα 2020).

***

Το σθένος και τον δυναμισμό των Φωκέων  αποδεικνύει και η αποικιστική τους πορεία. Μια πορεία που μάλλον  υποτιμήθηκε και εν μέρει αποσιωπήθηκε, παρόλο που είναι εκ των πραγμάτων σημαντική.

Συγκεκριμένα, το πρώτο σχετικό βήμα έγινε, όταν κατά τον πρώτο αποικισμό (περίπου 1050 π.Χ. - 800 π.Χ.) οι Φωκείς από κάποιες παράλιες, ίσως, πόλεις τους (την Κίρρα ; την Αντίκυρα ; τον Μεδεώνα ; τον Μάραθο ; την Βούλιδα ;) έφτασαν με τα καράβια τους, υπό την ηγεσία Αθηναίων (ως αρχηγοί τους φέρονται ο Φιλογένης και ο αδελφός του Δάμων, όπως αναφέρει ο Παυσανίας¹), σε μια μικρή χερσόνησο βορειοδυτικά της Σμύρνης, την οποία τους παραχώρησαν οι Αιολείς της γειτονικής Κύμης (ή Φρικωνίδος) και δημιούργησαν εκεί, περίπου τον 8^ο π.Χ. αιώνα, την πολύ γνωστή και σημαντικότατη αρχαία πόλη Φώκαια.

Δεν πρέπει να είναι άσχετο το γεγονός της εν λόγω παραχώρησης με το ότι η παραπάνω αιολική αποικία, Κύμη ή Φρικωνίς - αυτή δεν σχετίζεται με την ιωνική Κύμη της Εύβοιας - είχε δημιουργηθεί νωρίτερα από τους γείτονες των Φωκέων, τους Λοκρούς, και ειδικότερα από αυτούς που ήταν κάτοικοι του όρους Φρίκιον Λοκρίδας (σύμφωνα με ιστορικές και γεωγραφικές πηγές, το όρος αυτό εκτεινόταν σε περιοχή πάνω από τις Θερμοπύλες).

Μάλιστα, να διευκρινίσουμε ότι: οι πρώτοι προϊστορικοί κάτοικοι της Λοκρίδας, αλλά και ευρύτερα της Βοιωτίας έως και της Θεσσαλίας, πριν από τον Τρωικό Πόλεμο και την Κάθοδο των Δωριέων, όπως υποστηρίζεται βάσιμα, είχαν αιολικές ρίζες και αυτή η μεταβολή - πίεση των Δωριέων ήταν που οδήγησε τους Αιολείς αυτούς να στραφούν προς τα μικρασιατικά παράλια και να δημιουργήσουν εκεί αποικίες.

Η παραπάνω, λοιπόν, εξυπηρέτηση των αποικιστών Φωκέων από τους Λοκρούς (ουσιαστικά Αιολείς) της Φρυκωνίδος, πιθανόν έγινε με τη μεσολάβηση του Δελφικού ιερού. Ως γνωστόν, εκείνους τους χρόνους, πριν ξεκινήσει μια αποικιστική δράση, οι ενδιαφερόμενοι συνήθιζαν να λαμβάνουν προηγουμένως τη συμβουλή (χρησμό) του θεού Απόλλωνα, στους Δελφούς. Και το Δελφικό Ιερατείο γνώριζε και επηρέαζε πρόσωπα και πράγματα και μάλιστα είχε σωστές πληροφορίες, για πολλές περιοχές της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου.

***

Επειδή η αρχαία φωκική πόλις Στείρις δημιουργήθηκε σύμφωνα με την παράδοση, από τον Αθηναίο Πετεώ (γιo του Ορνέα και εγγονό του βασιλιά Ερεχθέα), που διώχθηκε από τον Αιγέα, πατέρα του Θησέα, από τον οποίον διεκδίκησε τη βασιλεία των Αθηνών^. και επειδή αυτοί που ακολούθησαν τον Πετεώ στην εξορία του ήταν κάτοικοι, κυρίως, του αττικού δήμου της Στειρίας (βρισκόταν στην ανατολική ακτή της Αττικής, μια τοποθεσία δυτικά του σημερινού Πόρτο Ράφτη) και ίδρυσαν την ομώνυμη νέα τους πατρίδα στους πρόποδες του Ελικώνα^. μπορούμε να υποθέσουμε, εύλογα, ότι η ιδέα και παρόρμηση για αποίκηση των Φωκέων στην Ιωνία, θα ξεκίνησε, ίσως, μέσα από συνεννοήσεις των κατοίκων της φωκικής Στείριδας [Αθηναίοι γαρ οι ίδιοι, που δυσφορούσαν σε μια φωκική περιοχή χωρίς θάλασσα], με τους κατοίκους των όμορων φωκικών πόλεων: Μεδεών, Μάραθος, Αντίκυρα και Βούλις. Μέσω, λοιπόν, των κατοίκων της φωκικής Στείριδος θα έγινε το «προξενιό» με τους Αθηναίους Φιλογένη και Δάμωνα. Μοιάζει πιο εύλογο αυτό από το να δεχτούμε ένα άλλο ανεξάρτητο δρόμο συνεννόησης μεταξύ Αθηναίων και Φωκέων κατά τον 8^ο π.Χ. αιώνα, την εποχή της υπόψη αποίκησης.

***

Η εγκατάσταση, στη συνέχεια, κάποιων απόγονων του βασιλιά της Αθήνας Κόδρου στην Φώκαια, έγινε για να μπορέσει η αποικία αυτή να ενταχθεί στην Ιωνική Δωδεκάπολη.

Ο συγχρωτισμός των Φωκαέων με τους όμορους Ίωνες της Σμύρνης, θα τους ωφέλησε σίγουρα από πολλές απόψεις^. και η ωρίμανση κάποια στιγμή των  συνθηκών για έξοδο (π.χ. υποδούλωση της Ιωνίας στους Πέρσες), τους οδήγησε να ξεχυθούν με τα ταχύπλοα πλοία τους στη Μεσόγειο (ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν τις πεντηκοντόρους, πολεμικά πλοία με 50 κουπιά, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο²) και ίδρυσαν σπουδαίες αποικίες.

Οι Φωκαείς, αρχικά, είχαν στραφεί προς την περιοχή του Εύξεινου Πόντου. Συμμετείχαν ενεργά στην ίδρυση ή στην ενίσχυση του πληθυσμού της πόλης Αμισός (είναι η μετέπειτα Σαμψούντα), γύρω στον 6^ο π.Χ. αιώνα, η οποία εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια και εμπορικά κέντρα ολόκληρου του Πόντου. Επίσης, ίδρυσαν την Λάμψακο το 654 π.Χ. σε εξαιρετικά στρατηγικό σημείο στον Ελλήσποντο (στην είσοδο προς την Προποντίδα), η οποία χρησίμευε ως βασικός σταθμός για τα πλοία που κατευθύνονταν προς τη Μαύρη Θάλασσα. Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, ναυτικοί από τη Φώκαια έφτασαν μέχρι και τη χερσόνησο της Κριμαίας, στα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου, ιδρύοντας εκεί μικρούς εμπορικούς σταθμούς.

Καθώς, όμως, η περιοχή του Εύξεινου Πόντου είχε ήδη αρχίσει να αποικίζεται πυκνά από τους Μιλήσιους, οι Φωκαείς προτίμησαν να στρέψουν το αποικιστικό τους  δυναμικό προς την ανεξερεύνητη Δυτική Μεσόγειο και εκεί βρέθηκαν στο απόγειο της δόξας τους, με τις ονομαστές αποικίες τους, όπως: την πιο σημαντική Μασσαλία στη νότια Γαλλία, την Ελέα στην Κάτω Ιταλία, την Αλαλία στην Κορσική, την Ολβία στη Σαρδηνία, το Εμπόριο και το Ημεροσκοπείον στην Ιβηρική χερσόνησο.

Τέλος, να τονίσουμε ότι οι οικονομικές σχέσεις ανάμεσα στους Ετρούσκους της Ιταλίας και στους Έλληνες (μεταξύ αυτών είναι και οι Φωκαείς), είχαν τεράστια σημασία για την πρόοδο του ετρουσκικού πολιτισμού και κατά συνέπεια του ρωμαϊκού πολιτισμού, αφού είναι γνωστή η μεγάλη πολιτιστική επίδραση των Ετρούσκων στους Ρωμαίους σε όλους σχεδόν τους τομείς. Οι Ετρούσκοι μπορεί να πήραν, λόγου χάρη, από τους Κυμαίους της Εύβοιας το αλφάβητο, όμως, από τους Φωκαείς προήλθαν τα κυριότερα χαρακτηριστικά της «ανατολίζουσας» περιόδου της ετρουσκικής τέχνης.

Επίσης, η Μασσαλία και οι άλλες αποικίες της Φώκαιας και μαζί κάποια διείσδυση από τους Ετρούσκους ήταν οι κύριοι παράγοντες για την κίνηση προς τον πολιτισμό των λιγυρικών και των κελτικών φύλων της Ευρώπης. Και ενώ η επιρροή των Φοινίκων - Καρχηδονίων έγινε πιο αισθητή στη νοτιοανατολική Ισπανία, στη βορειοανατολική Ισπανία υπήρξε πιο έντονη η επιρροή των Φωκαέων και των Μασσαλιωτών.

Τα ελληνικά αλφάβητα εισήλθαν στη συνέχεια στην ιβηρική χερσόνησο, μέσω των φωκαϊκών αποικιών, ενώ έφτασαν στους Σικανούς και στους Σικελούς της Σικελίας, μέσω διαφόρων αποικιών, μια από τις οποίες ήταν  η Γέλα, αποικία της Φώκαιας, όπως αναφέραμε πιο πάνω. Μετά από όλα τα αναφερθέντα, ο καθένας εύκολα συνειδητοποιεί τη συνεισφορά των Φωκέων στον πολιτισμό της Μεσογείου! 

***

Δεν γνωρίζουμε, εάν υπάρχει σήμερα αδελφοποίηση μεταξύ της γαλλικής Μασσαλίας και της πόλης Eski Foça της σημερινής Τουρκίας που βρίσκεται στη θέση της αρχαίας Φώκαιας. Πάντως, θα ήταν καλό να γίνει μια από κοινού κίνηση των όμορων Δήμων: Δελφών και Διστόμου -Αράχοβας - Αντίκυρας, για αδελφοποίησή τους, τόσο με την παραπάνω πόλη της Τουρκίας, όσο και με τη Μασσαλία της Γαλλίας, καθόσον η αρχαία Φωκίδα ήταν ο προπάτορας της αρχαίας Φώκαιας και της αρχαίας Μασσαλίας. Μια κίνηση που θα βοηθούσε στη σύσφιξη των μεταξύ τους σχέσεων και παράλληλα στη διοργάνωση πολιτιστικών  εκδηλώσεων, ας πούμε ναυτικών (π.χ. ρεγκάτες), ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

Στάθης Ασημάκης

1.    Ο Παυσανίας αναφέρει τις σχετικές πληροφορίες στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησις», και συγκεκριμένα στο 7^ο Βιβλίο του («Αχαϊκά»), Κεφάλαιο 3, Παράγραφοι 2 έως 4 (7.3.2 - 7.3.4). Το συγκεκριμένο απόσπασμα είναι το εξής: «[...] τοῖς δὲ Φωκεῦσι Φιλογένης καὶ Δάμων οἱ Εὐκτήμονος Ἀθηναῖοι ναῦς τε διδόασιν ἐς τὸν πλοῦν καὶ αὐτοί σφισιν ἐς τὴν ἀποικίαν ἐγένοντο ἡγεμόνες [...]» και σε ελεύθερη μετάφραση στα Νέα Ελληνικά: «[...] στους δε Φωκείς, ο Φιλογένης και ο Δάμων, οι γιοι του Ευκτήμονος από την Αθήνα, και έδωσαν πλοία για το ταξίδι και έγιναν οι ίδιοι αρχηγοί τους στην αποικία [...]».

 

2.    Η πιο εμβληματική και ξεκάθαρη αναφορά, όπου ο Ηρόδοτος εξηγεί τη χρήση των πεντηκοντόρων πλοίων, βρίσκεται στο Βιβλίο Ι («Κλειώ»), εδάφιο 163.1 - 2 και είναι η εξής: «[…] οἱ δὲ Φωκαιέες οὗτοι ναυτιλίῃσι μακρῇσι πρῶτοι Ἑλλήνων ἐχρήσαντο, καὶ τόν τε Ἀδρίην καὶ τὴν Τυρσηνίην καὶ τὴν Ἰβηρίην καὶ τὸν Ταρτησσὸν οὗτοί εἰσι οἱ καταδέξαντες· ἐναυτίλλοντο δὲ οὐ στρογγύλῃσι νηυσὶ ἀλλὰ πεντηκοντέροισι.[…]» και σε ελεύθερη μετάφραση στα Νέα Ελληνικά: «[…] Αυτοί οι Φωκαείς ήταν οι πρώτοι από τους Έλληνες που επιχείρησαν μακρινά θαλασσινά ταξίδια, και είναι αυτοί που έκαναν γνωστή την Αδριατική, την Τυρρηνία, την Ιβηρία και τον Ταρτησσό· και δεν ταξίδευαν με στρογγυλά (εμπορικά) πλοία, αλλά με πεντηκοντόρους.[…].».