Ο ΛΙΘΟΣ ΤΗΣ ΕΛΑΤΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΝΑ ΤΗΣ ΓΑΛΙΛΑΙΑΣ

 

Η ανακάλυψη του 1884, οι ιστορικές μαρτυρίες, η επιστημονική διαμάχη και η περιπέτεια ενός μοναδικού παλαιοχριστιανικού μνημείου

Υπάρχουν ορισμένα ιστορικά ευρήματα που ξεπερνούν τα όρια ενός τόπου και αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την ιστορία ενός ολόκληρου πολιτισμού. Ένα τέτοιο εύρημα είναι και ο περίφημος «Λίθος της Κανά», ο οποίος ανακαλύφθηκε στην Ελάτεια της Φθιώτιδας κατά τις ανασκαφές του Γάλλου αρχαιολόγου Pierre Paris, το 1884.

Η ανακάλυψη αυτή προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, απασχόλησε αρχαιολόγους, θεολόγους, ιστορικούς και τον Τύπο της εποχής, ενώ συνδέθηκε με μία από τις γνωστότερες διηγήσεις της Καινής Διαθήκης: το πρώτο θαύμα του Ιησού Χριστού στον γάμο της Κανά της Γαλιλαίας, όταν, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, μετέβαλε το νερό σε κρασί.

Η ιστορία του ευρήματος, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην ανακάλυψή του. Ακολουθεί μια ενδιαφέρουσα διαδρομή από την Ελάτεια στην Αθήνα, συνοδεύεται από διαφορετικές επιστημονικές ερμηνείες και συνδέεται ακόμη και με ένα σημαντικό γεγονός της νεότερης ελληνικής βασιλικής ιστορίας.

12. Le premier amour! Ντολμάδες(σαρμάδες- χαζουρλούπια) -Αρνί καπαμά!

 

      

           Του Στέργιου Μπακολουκά

             Όταν οι νομάδες τσιγγάνοι πέρναγαν από την Αράχοβα μέχρι και τα μέσα  της δεκαετίας του εξήντα, σειόταν ο τόπος από τον θόρυβο και την χανταβάρα (φασαρία)! Σαράντα τουλάχιστον κάρα διάβαιναν για  ώρα πολλή  τον κεντρικό δρόμο, δυό φορές τον χρόνο, μπρος και πίσω!
Και τις δύο φορές κατασκήνωναν για λίγες μέρες στις δυο εισόδους του Χωριού, στον Κούκουρα οι μισοί και οι άλλοι στα πίσω αλώνια (Ντόλτσε Βίτα). Απάχαζε ο τόπος από τα γαυγίσματα των σκυλιών, τον κρότο των σιδερένιων, γύρω από τους τροχούς, στεφανιών, τις οπλές των ζώων, τα χλιμιντρίσματα των αλόγων και τα γκαρίσματα των γαϊδουριών, τις φωνές και τα τραγούδια των τσιγγάνων, τις τσιρίδες των παιδιών και τις διαμαρτυρίες των ντόπιων καταστηματαρχών της αγοράς, για τις καβαλίνες που άφηναν στο διάβα τους τα ζωντανά που έσερναν τις ξύλινες καρότσες με τις ακτινωτές χοντρές καρόροδες!
       Προκαλούσαν εντύπωση κατά πως ήταν βαμμένες σε όλα τα χρώματα της ίριδας,  με διαφορετικό όμως κυρίαρχο χρώμα η κάθε μια για να ξεχωρίζει η οικογένεια που το κατείχε. Φορτωμένες με όλα τα συμπράγκαλα ενός νοικοκυριού, κουβέρτες, βελέντζες, τραπέζια, μαξιλάρια, σκαμνιά, πολυθρόνες, κατσαρόλες, και οτιδήποτε άλλο θα γινόταν χρήσιμο στην μόνιμη διαβίωσή τους  στην ύπαιθρο. Αλλά και με τα σύνεργα της δουλειάς τους, καλάμια όλων των ειδών και όλων των διαμετρημάτων, ψάθες, ψαθιά και ψαθάκια, σκελετούς από καρέκλες και διάφορα ξύλα, άλλα κατεργασμένα και άλλα όχι. Όλ’ αυτά σκεπασμένα παράταιρα με μουσαμάδες. Θρονιασμένα πανουσόμαρα (επιπλέον του κανονικού φορτίου), στην κορυφή του …..γιούκου, αγνάντευαν τα γυναικόπαιδα! Ουραγοί σε κάθε άμαξα, δεμένα από το χαλινάρι τους, τα εφεδρικά μουλάρια, άλογα, η γαϊδούρια.  Το ίδιο ακολουθούσαν  δεμένα βελάζοντας διαμαρτυρόμενα,  πρόβατα, κατσίκες  και γουρούνια. Ακόμα και κότες τσούτιαζαν (κούρνιαζαν) στην κορυφή από τα παραπέτια  των ξύλινων κατασκευών, δίπλα στους ανθρώπους. Όλα αυτά ανακατεμένα δημιουργούσαν ένα τραγελαφικό μπούγιο, που νόμιζες ότι κανένας δεν μπορεί να βάλει τάξη σ’ αυτό. Φυσικά γελιόσουν, διότι για τους ίδιους όλα αυτά ήταν σε ….απόλυτη ευταξία, το ίδιο ακριβώς όπως και η νομαδική ζωή τους.

ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΙΣΙ ΣΤΟΥΣ ΔΕΛΦΟΥΣ ΤΟ 1897.

 

Όταν ο Φερνάν Ναντέιγ παντρεύτηκε τη δεσποινίδα Ζυλιέτ Ντεβριέρ, κόρη ενός πολύ πλούσιου βιομήχανου, κατηγορήθηκε ότι είχε χειριστεί υπερβολικά καλά το «καράβι» του· αλλά πάνω απ’ όλα τον φθονούσαν και τον ζήλευαν. Ο Ναντέιγ, παλιός μαθητής της École Normale, έχοντας περάσει και από τη Σχολή της Ρώμης, είχε μόλις δημοσιεύσει ένα πολύ λόγιο βιβλίο που είχε προκαλέσει κάποια αίσθηση.
Η δεσποινίς Ντεβριέρ είδε τον νεαρό συγγραφέα, τον αγάπησε και δεν ησύχασε μέχρι να γίνει γυναίκα του.
Όλα έγιναν τόσο γρήγορα ώστε ο Φερνάν βρέθηκε παντρεμένος πριν προλάβει πραγματικά να γνωρίσει τη Ζυλιέτ.

Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του μέλιτος, ο κύριος και η κυρία Φερνάν Ναντέιγ βρέθηκαν στη Βενετία. Η Ζυλιέτ, αρχικά διασκεδασμένη από αυτή τη βόλτα με γόνδολα, άρχισε να βρίσκει ότι ήταν πάντα το ίδιο πράγμα.

— …Έπειτα, ξέρετε, Φερνάν, υπάρχουν υπερβολικά πολλοί νεόνυμφοι στη Βενετία. Είναι ενοχλητικό, πραγματικά. Είναι τόσο κοινό!

— Αυτό που δεν είναι κοινό, αγαπητή μου, είναι το υπέροχο χρώμα του νερού εκεί κάτω, τώρα που ο ήλιος αρχίζει να δύει και μέσα σε αυτή τη γενική λάμψη δύσκολα ξεχωρίζει κανείς πού τελειώνει η θάλασσα και πού αρχίζει ο ουρανός.

— Ναι, βέβαια, είναι πολύ όμορφο. Αλλά, βλέπετε, εγώ θα ήθελα… θα ήθελα…

— Τι θα θέλατε λοιπόν, αχόρταγη που είστε;

— Θα ήθελα, όταν επιστρέψω, να μπορώ να διηγούμαι πράγματα που δεν τα διηγούνται όλες οι παντρεμένες… Πείτε μου, δεν υπάρχουν πια γίγαντες στην Ελλάδα;

Ο Φερνάν άρχισε να γελά, κουνώντας το κεφάλι.

— Όχι· πρέπει να το αποδεχτείτε. Μπορεί κανείς να ταξιδέψει ως την άκρη της Πελοποννήσου χωρίς να κινδυνεύει να τον ληστέψουν· αλλά αν δεν τον ληστέψουν, μπορεί… να τον «καταβροχθίσουν», αν χρειαστεί…

— Πάμε λοιπόν στην Ελλάδα!

— Πάμε στην Ελλάδα· δεν ζητώ τίποτε καλύτερο. Έχω κάνει μόνο ένα γρήγορο ταξίδι εκεί πριν από πέντε χρόνια και θα επέστρεφα με ενθουσιασμό.

Την επόμενη μέρα, ήταν καθ’ οδόν προς το Μπρίντιζι.

1872 – 1975 Η σφραγίδα του Δήμου Αραχώβης: ο Γεώργιος Καραϊσκάκης ως δημοτικό έμβλημα.

 

Σφραγίδα του Δήμου Αραχώβης σε έγγραφο στα τέλη του 19ου αιώνα.

Η ιστορία των δημοτικών σφραγίδων δεν αποτελεί απλώς ένα κεφάλαιο της διοικητικής οργάνωσης του ελληνικού κράτους, αλλά και έναν πολύτιμο καθρέφτη της ιστορικής μνήμης και της συλλογικής ταυτότητας κάθε τόπου. Μέσα από τα σύμβολα που επιλέγονται να κοσμήσουν μια σφραγίδα αποτυπώνονται οι αξίες, οι ιστορικές αναφορές και οι προσωπικότητες που οι τοπικές κοινωνίες θεωρούν άξιες διαχρονικής τιμής.

Για τον Δήμο Αραχώβης, η πρώτη γνωστή δημοτική σφραγίδα χρονολογείται από το 1839. Ήταν κυκλική και έφερε περιμετρικά την επιγραφή «ΔΗΜΑΡΧΕΙΟΝ ΡΑΧΩΒΗΣ», αποτελώντας το πρώτο επίσημο διακριτικό του νεοσύστατου δήμου κατά τα πρώτα χρόνια της συγκρότησης του ελληνικού κράτους. Η απλότητα της μορφής της αντανακλούσε την εποχή της δημιουργίας των πρώτων δημοτικών θεσμών, χωρίς να περιλαμβάνει ακόμη κάποιο ιδιαίτερο εθνικό ή τοπικό εικονογραφικό σύμβολο.

Η πρώτη σφραγίδα του δήμου Αραχώβης σε έγγραφο του 1839.

Λίγες δεκαετίες αργότερα, η δημοτική αρχή της Αράχωβας προχώρησε σε μια επιλογή με έντονο ιστορικό και συμβολικό περιεχόμενο. Όπως πληροφορεί η εφημερίδα «Αιών» της 13ης Οκτωβρίου 1872, το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε η νέα σφραγίδα του Δήμου να φέρει στο κέντρο της την εικόνα του Γεωργίου Καραϊσκάκη και τον αριθμό 1826, ενώ περιμετρικά να αναγράφεται η επιγραφή «Δήμος Αραχώβης». Η απόφαση εγκρίθηκε από την κυβέρνηση, η οποία διέταξε την κατασκευή της νέας σφραγίδας σύμφωνα με την πρόταση του Δήμου.

Η Μάχη της Αράχοβας (Σφάλας) 10 -11 Σεπτεμβρίου 1943

 

Του Στέργιου Μπακολουκά

1.  ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ – ΜΙΚΡΟΚΟΣΜΟΣ 

Συνθηκολόγηση

    Τον Οκτώβριο του 1940, ο Ελληνικός Στρατός πολεμώντας σθεναρά  την πανίσχυρη Ιταλική στρατιά, που προσπαθούσε  μέσα από τ’ Αλβανικά βουνά να εισβάλει στην Ελλάδα,  κατάφερε να  την απωθήσει και να εκδιώξει του Ιταλούς στρατιώτες  πέρα από τα  χωριά της Βορείου Ηπείρου, αναγκάζοντας έτσι την ηγεσία της να παραδεχτεί την απρόσμενη, για εκείνην, ήττα. 

Στη συνέχεια,  ο Ελληνικός Στρατός, ταγμένος να φυλάει Θερμοπύλες, ακολουθώντας τα γεγονότα της  επόμενης χρονιάς, έκαμε το ίδιο ακριβώς. Πολέμησε όσο μπορούσε τους Γερμανούς, οι οποίοι άνοιξαν δεύτερο μέτωπο στα βόρεια σύνορα της Χώρας μας.

Αυτή η ηρωική αντιμετώπιση των δύο πανίσχυρων στρατιωτικών δυνάμεων εκείνης της εποχής, προξένησε τον θαυμασμό στους λαούς της Ευρώπης και την Αμερική, όπως αυτός αποτυπώθηκε τότε στον έντυπο τύπο και στα ραδιόφωνα των χωρών του Ελεύθερου κόσμου.

Στις 20 Απριλίου του 1941, ανήμερα τη Λαμπρή,  η Ελλάδα αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει και να παραδοθεί,  ‘’άνευ όρων’’ , στους  Γερμανούς εισβολείς. 

Την υπογραφή στο κείμενο υποταγής, έβαλε  ο  πραξικοπηματικός αρχηγός της Ελληνικής Στρατιάς της Ηπείρου, αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου, αυτοδιορισμένος εκπρόσωπος του Ελληνικού Κράτους, επειδή  η νόμιμη κυβέρνηση Τσουδερού, η βασιλική οικογένεια του Γεωργίου Β΄ και ένα μεγάλο μέρος του πολιτικού προσωπικού, εγκατέλειψαν την Ελλάδα στην τύχη της, αναχωρώντας τρεις μέρες αργότερα από την Αθήνα για την Κρήτη με τελικό προορισμό το Κάιρο.

Πήραν μαζί τους και τα αποθέματα του Ελληνικού χρυσού για να τα ‘’σώσουν’’ από τους εισβολείς, όπως είπαν. Όμως μετά τον πόλεμο, η οφειλόμενη επιστροφή του χρυσού στη θέση του είναι μια αμφιλεγόμενη υπόθεση, για την οποία δεν δόθηκαν ποτέ πειστικές απαντήσεις.

Την νύχτα της 24ης προς 25η Απριλίου, έσπασε και η βρετανική γραμμή άμυνας στις Θερμοπύλες, με αποτέλεσμα  οι Γερμανοί να προωθηθούν προς την Αθήνα και την Πελοπόννησο.

Σε ένα μήνα περίπου, ολόκληρη η χέρσα Ελλάδα, τα νησιά  και τελευταία  η Κρήτη,  ήταν στο έλεος της Γερμανικής στρατιάς, των Ιταλών κολαούζων της και των αρπακτικών των βορείων συνόρων μας, των Βουλγάρων κομιτατζήδων.  Η χρονική περίοδος που ακολούθησε ήταν σκοτεινή, δύσκολη, καταστροφική, αλλά και ηρωική, επειδή ο Ελληνικός λαός δεν κάθισε ‘‘στ’ αυγά του ’’ όπως οι περισσότεροι λαοί της Ευρώπης, αλλά από την πρώτη μέρα της κατοχικής μπότας, αντιστάθηκε σθεναρά, γράφοντας  ένδοξες αλλά και πικρές σελίδες δόξας,  στα κιτάπια της νεότερης Ιστορία του.

Η Ελληνική Εθνική Αντίσταση στους ξένους εισβολείς, άρχισε στις 28 Οκτωβρίου 1940 και τελείωσε όταν και ο τελευταίος Γερμανός στρατιώτης εγκατέλειψε την Ελλάδα.

Το Έθνος, αν και πάρα πολλοί Έλληνες συνεργάστηκαν με τους κατακτητές, παρέμεινε  πιστό στα προαιώνια χαρακτηριστικά και τις αξίες της φυλής.  Η συντριπτική πλειοψηφία των Πολιτών, θεώρησαν αυτονόητο ότι δεν θα μπορούσαν να μείνουν άπραγοι, εκχωρώντας έτσι το υπέρτατο αγαθό της Ελευθερίας χωρίς αντίσταση.

Από τον πρώτο κιόλας μήνα, τον Μάιο του 1941, απλοί πολίτες και αξιωματικοί, ξεσηκώθηκαν παίρνοντας την πρωτοβουλία, ιδρύοντας δεκάδες αντιστασιακές οργανώσεις σε όλη την Ελληνική επικράτεια. Στην Αθήνα και τις άλλες μεγάλες πόλεις, αναπτύχθηκαν δίκτυα πληροφοριών και ομάδες σαμποτάζ. 

Η συλλογική μνήμη του πανεθνικού αγώνα, η οποία δομήθηκε κατά την διάρκεια της παλιγγενεσίας  του εικοσιένα, ανασύρθηκε από την δεξαμενή των κειμηλίων του Έθνους και αναβίωσε ξανά ως πράξη στα βουνά της Ελληνικής επικράτειας. Η  καθημερινότητα των  Πολιτών ποτίστηκε από την διάθεση συμμετοχής, με χίλιους τρόπους, στην Εθνική Αντίσταση.

Οι στίχοι του Παλαμά για την Εθνεγερσία έγιναν πιο επίκαιροι από ποτέ:

‘‘Αυτό το λόγο θα σας πω, δεν έχω άλλο κανένα,

μεθύστε με τ’ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα’’

Η ΧΡΥΣΟΥΛΑ

 

Ανάμεσα στα πολυάριθμα δημοσιογραφικά κείμενα που δημοσιεύθηκαν στον ευρωπαϊκό Τύπο κατά τον Μεσοπόλεμο και είχαν ως αντικείμενο την Ελλάδα, ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι ανταποκρίσεις που συνδύαζαν την ταξιδιωτική εμπειρία με την κοινωνική παρατήρηση. Δεν περιορίζονταν στην περιγραφή των αρχαιολογικών μνημείων ή των φυσικών τοπίων, αλλά επιχειρούσαν να προσεγγίσουν τον σύγχρονο ελληνικό κόσμο, τους ανθρώπους του, την καθημερινότητά τους και τις αντιθέσεις μιας χώρας που προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στην ιστορική της κληρονομιά και στις προκλήσεις της νεότερης εποχής.

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύθηκε στη γαλλική εφημερίδα Populaire, μία από τις σημαντικότερες πολιτικές και κοινωνικές εφημερίδες της Γαλλίας κατά τον Μεσοπόλεμο. Συντάκτριά του είναι η Γαλλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας Magdeleine Paz, η οποία ταξίδεψε στην Ελλάδα και κατέγραψε με ευαισθησία και διεισδυτική ματιά τις εντυπώσεις της από την περιήγησή της στους Δελφούς και στην Αράχωβα.

Η Paz δεν ακολουθεί την καθιερωμένη πορεία ενός απλού περιηγητή. Αντί να αρκεστεί στην εξύμνηση της αρχαίας Ελλάδας, αντιπαραβάλλει διαρκώς το ένδοξο παρελθόν με τη ζωντανή πραγματικότητα της ελληνικής υπαίθρου. Οι Δελφοί παρουσιάζονται όχι μόνο ως ο «ομφαλός της γης» και το σπουδαιότερο μαντικό κέντρο της αρχαιότητας, αλλά και ως ένας τόπος που προκαλεί στον επισκέπτη σκέψεις γύρω από τη σχέση της εξουσίας, της θρησκείας και της ανθρώπινης ανάγκης για βεβαιότητα. Η συγγραφέας αποδομεί, σε ορισμένα σημεία, τη μυθοποιημένη εικόνα του δελφικού ιερού, ερμηνεύοντας τον ιστορικό του ρόλο μέσα από μια σύγχρονη, κοινωνική και πολιτική οπτική.

Η πραγματική, ωστόσο, πρωταγωνίστρια του άρθρου δεν είναι ούτε τα μνημεία ούτε οι αρχαιότητες. Είναι η νεαρή Αραχωβίτισσα Χρυσούλα, μια υφάντρα που γίνεται ο ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα στην αρχαία παράδοση και στη σύγχρονη ελληνική ζωή. Μέσα από τη μορφή της αναδεικνύεται ο κόσμος της αραχωβίτικης υφαντικής, η εργατικότητα των γυναικών, η φτώχεια της ορεινής κοινωνίας, αλλά και η αξιοπρέπεια, η φιλοξενία και η ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. Η αφήγηση μετατρέπεται σταδιακά από ταξιδιωτική περιγραφή σε ανθρώπινη μαρτυρία, όπου η προσωπικότητα της Χρυσούλας επισκιάζει ακόμη και το μεγαλείο των Δελφών.

Ένα ιρλανδικό βλέμμα στην Αράχωβα του 1856 και το πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου.

 

Υπάρχουν ταξιδιωτικές μαρτυρίες που ξεπερνούν τα όρια μιας απλής περιγραφής τόπων και ανθρώπων και μετατρέπονται, με το πέρασμα του χρόνου, σε πολύτιμες ψηφίδες της ιστορικής μνήμης. Μια τέτοια μαρτυρία δημοσιεύτηκε στην ιρλανδική εφημερίδα The Nation του Δουβλίνου, στις 25 Ιουλίου 1857, με τίτλο «Προσωπικές αναμνήσεις—Τρεις μήνες στην Ελλάδα», και υπογραφή του William Smith O’Brien. Το κείμενο αποτελεί το έβδομο κεφάλαιο των ταξιδιωτικών του αναμνήσεων που πραγματοποίησε την άνοιξη του 1856 μαζί με τον γιό του και καταγράφει ένα σημαντικό τμήμα της περιήγησής του στην Ελλάδα.

Ο O’Brien ξεκινά την αφήγησή του από τη Λιβαδειά και, ακολουθώντας τη διαδρομή προς την Αράχωβα και τους Δελφούς, επιλέγει να περάσει πρώτα από τη Χαιρώνεια. Η επίσκεψη στο ιστορικό πεδίο μάχης, το αρχαίο θέατρο και κυρίως τα κατάλοιπα του κολοσσιαίου Λέοντα της Χαιρώνειας προκαλούν στον Ιρλανδό περιηγητή έντονη συγκίνηση. Μπροστά στο μνημείο του Ιερού Λόχου των Θηβαίων αισθάνεται την ανάγκη να εκφράσει ποιητικά τα συναισθήματά του, συνδέοντας την αρχαία ελληνική ιστορία με τις ιδέες της ελευθερίας και της αυτοθυσίας.

Από τη Χαιρώνεια ο δρόμος τον οδηγεί προς τον Παρνασσό και την Αράχωβα. Η εικόνα του τοπίου αλλάζει καθώς το ταξίδι προχωρεί προς τα ορεινά. Ο περιηγητής παρατηρεί με ενδιαφέρον τις καλλιεργημένες πλαγιές και ιδιαίτερα τους αμπελώνες της Αράχωβας, επισημαίνοντας την επιμέλεια με την οποία οι κάτοικοι καλλιεργούν τα αμπέλια τους. Η παρατήρησή του αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν περιορίζεται στην ομορφιά του τοπίου, αλλά μας μεταφέρει και μια εικόνα της παραγωγικής δραστηριότητας της περιοχής στα μέσα του 19ου αιώνα.

Η πραγματική όμως αποκάλυψη για τον O’Brien είναι η ίδια η Αράχωβα και οι άνθρωποί της. Φιλοξενούμενος για μία νύχτα στο σπίτι του Δημάρχου, περιδιαβαίνει το χωριό και φθάνει σε ένα μικρό πλάτωμα στον δρόμο προς τους Δελφούς. Εκεί βρίσκεται σε εξέλιξη το πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου. Χίλιοι περίπου άνθρωποι, κάτοικοι της Αράχωβας και της γύρω περιοχής, έχουν συγκεντρωθεί για τη γιορτή, δημιουργώντας μπροστά στα μάτια του ένα θέαμα που χαρακτηρίζει ως ένα από τα πιο γραφικά και ενδιαφέροντα που έχει δει ποτέ.

Η Αράχωβα του 1839 μέσα από έναν επίσημο ιατροστατιστικό πίνακα

 

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και πολύτιμο τεκμήριο για την ιστορία της Αράχωβας στα πρώτα χρόνια του νεοσύστατου ελληνικού κράτους δημοσιεύεται στον «Ἑλληνικό Ταχυδρόμο» στις 12 Μαρτίου 1839», στο Παράρτημα 17. Πρόκειται για τον «Γενικό Ἰατροστατιστικό πίνακα τῶν Δήμων Βοιωτίας», ο οποίος συντάχθηκε από τον Διοικητικό Ιατρό Ν. Καλογερόπουλο.

Το δημοσίευμα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν περιορίζεται σε μια απλή αναφορά στην Αράχωβα, αλλά μας προσφέρει μια μικρή, σχεδόν φωτογραφική, εικόνα της κωμόπολης εκείνης της εποχής. Ο Δήμος Αραχοβιτών καταγράφεται με τα γεωγραφικά του όρια, τη φυσική και υγιεινή του κατάσταση, τον πληθυσμό, τα προϊόντα, την καλλιέργεια της γης, αλλά και την υγειονομική και κοινωνική του οργάνωση.

Σύμφωνα με τον πίνακα, ο Δήμος Αραχοβιτών είχε 2.075 κατοίκους, ενώ η Αράχωβα χαρακτηρίζεται ως ορεινή και υγιεινή κωμόπολη στον Παρνασσό. Γίνεται ακόμη αναφορά στα αξιόλογα πηγαία νερά της, στους δυτικούς και βόρειους ανέμους που επικρατούσαν, καθώς και στα βασικά προϊόντα της περιοχής: το κρασί, το λάδι, το σιτάρι και το κριθάρι. Η καλλιέργεια εμφανίζεται ως αρκετά προοδευμένη, με ιδιαίτερη έμφαση στην αμπελοφυτεία.

Μια ανάβαση στον Παρνασσό το 1914

 

Ο Παρνασσός μέσα από τα μάτια ενός περιηγητή το 1914

Ο Παρνασσός υπήρξε διαχρονικά κάτι πολύ περισσότερο από ένα βουνό. Στη συλλογική μνήμη των ανθρώπων συνδέθηκε με τη μυθολογία, τον Απόλλωνα, τις Μούσες και τους Δελφούς, αλλά και με την ιστορία, τους αγώνες και τη ζωή των ανθρώπων που κατοίκησαν στις πλαγιές του. Για τον επισκέπτη των αρχών του 20ού αιώνα, ο Παρνασσός αποτελούσε έναν τόπο όπου το φυσικό τοπίο, η αρχαιότητα και η ζωντανή παράδοση συναντιούνταν με έναν μοναδικό τρόπο.

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο αυτής της εποχής είναι η περιγραφή της ανάβασης στον Παρνασσό από τον Αριστείδη Ε. Φουτρίδη, η οποία πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1914 και δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 1915 στο Sierra Club Bulletin. Το κείμενο αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία ενός ταξιδιού που ξεκίνησε από την Ιτέα, πέρασε από τους Δελφούς και τις πλαγιές του Παρνασσού και έφθασε μέχρι τις χιονισμένες κορυφές του βουνού.

Η αφήγηση έχει ιδιαίτερη αξία, καθώς ο συγγραφέας δεν περιορίζεται σε μια απλή περιγραφή της ορειβατικής διαδρομής. Καταγράφει με θαυμασμό το τοπίο της Φωκίδας, τον Κορινθιακό Κόλπο, τους ελαιώνες, τους αμπελώνες και τα βουνά που περιβάλλουν τον Παρνασσό. Παράλληλα, μεταφέρει στον αναγνώστη την ατμόσφαιρα των Δελφών, τα ερείπια του αρχαίου ιερού, την Κασταλία Πηγή και την Ιερή Οδό, συνδέοντας το σύγχρονο ταξίδι με τις μνήμες της αρχαιότητας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εικόνα των ανθρώπων που συναντά στην πορεία του. Ο Δελφιώτης οδηγός του, ο Δήμος, ένας ηλικιωμένος κάτοικος της περιοχής, γίνεται για τον συγγραφέα ο ζωντανός φορέας μιας προφορικής παράδοσης που δεν μπορούσε να αποτυπωθεί σε βιβλία. Τα τραγούδια, οι ιστορίες του βουνού και οι αφηγήσεις για τους ληστές και τους κινδύνους των παλαιότερων χρόνων προσφέρουν μια διαφορετική διάσταση στην περιήγηση.

1866 - Ο νεαρός Δημ. Φιλιππότης και ο Ναός του Αγίου Νικολάου (Ζαγαρά) στη Λιβαδειά.

 

Τα δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου του 19ου αιώνα αποτελούν πολύτιμες ιστορικές πηγές, όχι μόνο για την πολιτική και κοινωνική ζωή της εποχής, αλλά και για τη διαμόρφωση των προσωπικοτήτων που αργότερα σημάδεψαν την ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Συχνά, μέσα από επιστολές, καταγγελίες και ανταποκρίσεις της καθημερινότητας, συναντά κανείς πρόσωπα τα οποία εκείνη τη στιγμή ήταν άγνωστα στο ευρύ κοινό, αλλά έμελλε να αποκτήσουν εξέχουσα θέση στα ελληνικά γράμματα και τις τέχνες.

Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ακόλουθο δημοσίευμα της εφημερίδας «Η Αυγή», το οποίο δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 1866 και αναφέρεται στις εργασίες επέκτασης του ναού του Αγίου Νικολάου στη συνοικία Ζαγαρά της Λιβαδειάς. Η δημοσιευμένη επιστολή στην εφημερίδα είναι ουσιαστικά μια αναφορά – καταγγελία κατοίκων της συνοικίας, οι οποίοι διαμαρτύρονται για τον τρόπο διαχείρισης των οικονομικών του ναού από τους επιτρόπους, για τις διοικητικές παραλείψεις που προηγήθηκαν της οικοδομής και για την προβληματική εξέλιξη των εργασιών.