Μια ανάβαση στον Παρνασσό το 1914

 

Ο Παρνασσός μέσα από τα μάτια ενός περιηγητή το 1914

Ο Παρνασσός υπήρξε διαχρονικά κάτι πολύ περισσότερο από ένα βουνό. Στη συλλογική μνήμη των ανθρώπων συνδέθηκε με τη μυθολογία, τον Απόλλωνα, τις Μούσες και τους Δελφούς, αλλά και με την ιστορία, τους αγώνες και τη ζωή των ανθρώπων που κατοίκησαν στις πλαγιές του. Για τον επισκέπτη των αρχών του 20ού αιώνα, ο Παρνασσός αποτελούσε έναν τόπο όπου το φυσικό τοπίο, η αρχαιότητα και η ζωντανή παράδοση συναντιούνταν με έναν μοναδικό τρόπο.

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο αυτής της εποχής είναι η περιγραφή της ανάβασης στον Παρνασσό από τον Αριστείδη Ε. Φουτρίδη, η οποία πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1914 και δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 1915 στο Sierra Club Bulletin. Το κείμενο αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία ενός ταξιδιού που ξεκίνησε από την Ιτέα, πέρασε από τους Δελφούς και τις πλαγιές του Παρνασσού και έφθασε μέχρι τις χιονισμένες κορυφές του βουνού.

Η αφήγηση έχει ιδιαίτερη αξία, καθώς ο συγγραφέας δεν περιορίζεται σε μια απλή περιγραφή της ορειβατικής διαδρομής. Καταγράφει με θαυμασμό το τοπίο της Φωκίδας, τον Κορινθιακό Κόλπο, τους ελαιώνες, τους αμπελώνες και τα βουνά που περιβάλλουν τον Παρνασσό. Παράλληλα, μεταφέρει στον αναγνώστη την ατμόσφαιρα των Δελφών, τα ερείπια του αρχαίου ιερού, την Κασταλία Πηγή και την Ιερή Οδό, συνδέοντας το σύγχρονο ταξίδι με τις μνήμες της αρχαιότητας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εικόνα των ανθρώπων που συναντά στην πορεία του. Ο Δελφιώτης οδηγός του, ο Δήμος, ένας ηλικιωμένος κάτοικος της περιοχής, γίνεται για τον συγγραφέα ο ζωντανός φορέας μιας προφορικής παράδοσης που δεν μπορούσε να αποτυπωθεί σε βιβλία. Τα τραγούδια, οι ιστορίες του βουνού και οι αφηγήσεις για τους ληστές και τους κινδύνους των παλαιότερων χρόνων προσφέρουν μια διαφορετική διάσταση στην περιήγηση.

1866 - Ο νεαρός Δημ. Φιλιππότης και ο Ναός του Αγίου Νικολάου (Ζαγαρά) στη Λιβαδειά.

 

Τα δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου του 19ου αιώνα αποτελούν πολύτιμες ιστορικές πηγές, όχι μόνο για την πολιτική και κοινωνική ζωή της εποχής, αλλά και για τη διαμόρφωση των προσωπικοτήτων που αργότερα σημάδεψαν την ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Συχνά, μέσα από επιστολές, καταγγελίες και ανταποκρίσεις της καθημερινότητας, συναντά κανείς πρόσωπα τα οποία εκείνη τη στιγμή ήταν άγνωστα στο ευρύ κοινό, αλλά έμελλε να αποκτήσουν εξέχουσα θέση στα ελληνικά γράμματα και τις τέχνες.

Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ακόλουθο δημοσίευμα της εφημερίδας «Η Αυγή», το οποίο δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 1866 και αναφέρεται στις εργασίες επέκτασης του ναού του Αγίου Νικολάου στη συνοικία Ζαγαρά της Λιβαδειάς. Η δημοσιευμένη επιστολή στην εφημερίδα είναι ουσιαστικά μια αναφορά – καταγγελία κατοίκων της συνοικίας, οι οποίοι διαμαρτύρονται για τον τρόπο διαχείρισης των οικονομικών του ναού από τους επιτρόπους, για τις διοικητικές παραλείψεις που προηγήθηκαν της οικοδομής και για την προβληματική εξέλιξη των εργασιών.

1891 - ΑΠΟ ΓΑΛΑΞΕΙΔΙΟΥ ΕΙΣ ΑΘΗΝΑΣ

 

ΠΩΣ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ

ΑΦΗΓΗΣΙΣ ΝΑΥΑΓΟΥ

(Εγχωρίου ανταποκριτού.)

Σιδηρόδρομοι, ατμόπλοια, αμαξιτοί οδοί, βραχεία η απ’ Αθηνών εις Γαλαξείδιον οδός — και μετέβην εις Γαλαξείδιον προς επίσκεψιν των συγγενών μου.

Καλά, κακά έφθασα και αφού εκάθησα περί τας 20 ημέρας εσκέφθην περί επιστροφής — και εδώ αρχίζουν αι περιπλανήσεις μου, αντάξιαι υμνήσεως των ηρωικών χρόνων. Διότι αν δελφίνες δεν παρηκολούθουν το πλοίον μου, αν δεν ηναγκάσθην να προσδεθώ εις τον μέγαν ιστόν όπως μη σαγηνευθώ εκ των ασμάτων των Σειρήνων, αν δεν διήλθον την Σκύλλαν και την Χάρυβδιν, υπέστην όμως όλας τας περιπετείας μεγάλου θαλασσοπόρου και κοντεύω να πιστεύσω ότι τα παθήματα του Ιωάννου Όρθ εν Παταγονία είναι μηδέν παραβαλλόμενα προς τα ιδικά μου.

Ανά τον Κορινθιακόν.

Ο Κορινθιακός είνε ο γλυκύτερος των κόλπων και ο ποιητικώτερος και ο γραφικώτερος.

Η επιφάνεια αυτού είνε λεία ως κάτοπτρον ομώνυμον, και η επ' αυτού ναυσιπλοΐα θα κατωρθούτο επί κελύφους καρύου.

Ατυχώς ο Κορινθιακός κόλπος ομοιάζει πολύ προς ωραίαν γυναίκα. Έχει όλην την επανθούσαν αυτής χάριν, αλλά και όλην την δυστροπίαν και παραξενιάν. Εκεί που τον βλέπεις γαλήνιον, ήρεμον, άκακον, εκεί αιφνιδίως συνοφρυούται, αγριεύει, κυλά υπερμεγέθη κύματα, δυστροπεί, τα κάμνει άνω κάτω. Αγάπη χωρίς γρίνα δεν έχει χάρι και δι' αυτό εγώ αγαπώ τον Κορινθιακόν.

Με οφθαλμούς ατενείς, με κανοκιάλια, με τηλεσκόπιον παρετήρουν επί ώραν πολλήν προς την Ιτέαν και εζήτουν εν μέσω του δεινώς συνταρασσομένου κόλπου και της ομιχλώδους ατμοσφαίρας να διακρίνω το ερχόμενον ατμόπλοιον.

Την 9 αφίκετο.

Μη υπάρχοντος λιμένος, το ατμόπλοιον καίτοι μικρόν, λιλιπούτειον, η «Ύδρα» έτεκεν επί ατμού εις μεγάλην απόστασιν.

Να μεταβής από της παραλίας εις το ατμόπλοιον εν τρικυμιώδη καιρώ πρέπει να είσαι Δήλιος κολυμβητής και επειδή εγώ δεν ήμαι έως ότου να φθάσω, ο ουρανός μού εφάνη σφονδύλι.

ΣΤΟ ΦΗΜΙΣΜΕΝΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΛΟΥΚΑ

 

ΒΡΑΔΥ... Τα μουλάρια οδεύουν αργά, διστακτικά στο χείλος ενός βαράθρου, στον πυθμένα του οποίου έχει απομείνει, όπως νερό βροχής σε λάκκο, λίγο, ελάχιστο φως της ημέρας. Οι πλαγιές του βαράθρου είναι φαγωμένες, ξεγυμνωμένες από τα χειμωνιάτικα νερά ολοκλήρων αιώνων κι’ έτσι καθώς φωτίζονται από ένα αμυδρό φως χωρίς θερμότητα δίνουν την εντύπωση σβησμένου κρατήρος ηφαιστείου... Είμαστε στον δρόμο της Μονής του Οσίου Λουκά. Όλη την ημέρα, ερχόμενοι από τους Δελφούς, ταλαιπωρηθήκαμε σε δρόμους πολτώδεις και γεμάτους προδοτικούς λάκκους. Γι' αυτό, παρά την σκληρότητα των σαμαριών, το αργό και λικνιστικό βάδισμα των μουλαριών μέσα στην βαθιά βραδινή γαλήνη της ερημίας είναι μια σωματική και ψυχική ανακούφισις. Δεν αισθανόμαστε καμμιά βία να φθάσουμε. Μετά μία απογευματινή βροχή, ο καιρός εκαθάρισε και η γη αναδίδει μια ευχάριστη μυρωδιά νοτισμένου χώματος και βρεγμένων φύλλων. Ο ουρανός πάνω μας έχει ένα σκοτεινό γλαυκό χρώμα. Μέσα στη μεγάλη σιγή, στην οποία βυθιζόμαστε σαν σ' ακίνητα βαθιά νερά, δεν ακούονται παρά τα αργά και μονότονα κουδούνια των μουλαριών. Κάθε φορά όμως που τα μουλάρια σταματάνε, όλο το βουνό γίνεται παλμώδες από τους γλυκούς βουκολικούς ήχους αναρίθμητων μικρών κουδουνιών σκορπισμένων προβάτων. Μεγάλες φωτιές λάμπουν μυστηριωδώς κατ' αποστάσεις στις πλαγιές και τα υψώματα. Είναι τα φώτα τσοπάνηδων. Μια βαθιά ποίησις, με κάτι το κατανυκτικό μαζί, γεμίζει την ψυχή μέσα στην παλμώδη αυτή νύκτα του μεγάλου υπαίθρου. Τα σπάνια και τ' αγριοτριαντάφυλλα, από τα οποία είναι γεμάτες οι πλαγιές που ακολουθούμε, ευωδιάζουν όλο το σκοτάδι. Προχωρεί κανείς σαν μέσα σ' ένα μαγευμένο κήπο. Έχουμε μαζί μας ως αγωγιάτες δυο χωριατόπαιδα από το Στείρι που μιλάν μεταξύ τους Αρβανίτικα, τα οποία διακόπτουν κάθε τόσο για να μας διηγηθούν της έριδες που υπάρχουν μεταξύ των μοναχών του Οσίου Λουκά. Είναι η αιωνία ιστορία των Ελληνικών μοναστηριών.

Κίρρα και Κρίσσα

 

Του Στάθη Ασημάκη

(Από το βιβλίο «Σύμμεικτα Ι», Αθήνα 2020)

Στον κατάλογο νηών (Ιλιάδα, ραψωδία Β΄), στους στίχους 517 - 526, που ακολουθούν:

«[…]

Αὐτάρ Φωκήων Σχεδίος καὶ Ἐπίστροφος ἦρχον,

υἱέες Ἰφίτου μεγαθύμου Ναυβολίδαο.

Οἵ Κυπάρισσον ἔχον Πυθῶνα τε πετρήεσσαν

Κρῖσάν τε ζαθέην  καὶ Δαυλίδα καὶ Πανοπῆα.

οἵ τ’ Ἀνεμώρειαν καὶ Ὑάμπολιν ἀμφινέμοντο,

οἵ τ’ ἄρα πάρ’ ποταμόν Κηφισσόν δῖον ἔναιον,

οἵ τε Λίλαιαν ἔχον πηγῆς ἐπί Κηφισοῖο^.

τοῖς δ’ ἅμα τεσσαράκοντα μέλαιναι νῆες ἕποντο

οἵ μὲν Φωκήων στίχας ἵστασαν ἀμφιέποντες,

Βοιωτῶν δ’ ἔμπλην ἐπ’ ἀριστερά θωρήσσοντο. […].»,

και σημαίνουν:

«[…]

Με τους Φωκείς ο Επίστροφος ερχόταν κι ο Σχεδίος,                                                          

υιοί του μεγαλόψυχου Ιφίτου Ναυβουλίδη.

Τους έστειλε η Κυπάρισσος καὶ ή Πυθώ η  πετρώδης                                                                

η θεία Κρίσσα και η Δαυλίς, ο Πανοπέας 

κι ακόμη τα μέρη της Υαμπόλεως και της Ανεμωρείας                                                         

κι αυτά που ο θείος ποταμός ο Κηφισσός ποτίζει

και η Λίλαια, που χτίστηκε επάνω στις πηγές του

κι είχαν σαράντα ολόμαυρα κατόπι τους καράβια.

Και κολλητά στους Βοιωτούς, στο αριστερό του πλάγι                                                                           

Οι πολεμάρχοι εσύνταξαν τα πλήθη των Φωκέων.

[…].» (Μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά)

 αναφέρεται η πόλη Κρίσσα με το επίθετο ζαθέην = ιερή, ενώ δεν γίνεται μνεία για την πόλη Κίρρα (παρότι αυτή παραλιακή), πράγμα που σημαίνει ότι η τελευταία δεν θα υφίστατο ως πόλη στα ομηρικά χρόνια. Ίσως ήταν ένα απλό επίνειο της Κρίσσας.

ΤΑ ΥΦΑΝΤΑ ΤΗΣ ΑΡΑΧΩΒΑΣ

 

Στο παρακάτω κείμενο με τίτλο «Τα υφαντά της Αράχωβας», που υπογράφει ο Τάκης Λάππας, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ» το 1951, και παρουσιάζει την ιστορία και τη μεγάλη αξία της αραχωβίτικης υφαντικής τέχνης. Περιγράφει πώς οι γυναίκες της Αράχωβας, με εργατικότητα, υπομονή και δημιουργικότητα, μετέτρεψαν την ανάγκη για την κατασκευή ρούχων και σκεπασμάτων σε μια σπουδαία λαϊκή τέχνη.

Ο συγγραφέας μας εξηγεί όλη τη διαδικασία παραγωγής των υφαντών: από την επεξεργασία του μαλλιού και το βάψιμο με φυσικές βαφές μέχρι την ύφανση στον αργαλειό. Τονίζει ότι οι Αραχωβίτισσες δημιούργησαν μοναδικά σχέδια και χρώματα, τα οποία έκαναν τα υφαντά τους γνωστά σε όλη την Ελλάδα και αργότερα και στο εξωτερικό.

Παράλληλα, μέσα από το κείμενο αναδεικνύεται η σημασία του αργαλειού στην καθημερινή ζωή των γυναικών της εποχής εκείνης, καθώς αποτελούσε πηγή εισοδήματος, δημιουργίας και οικογενειακής παράδοσης. Τέλος ο συγγραφέας κλείνει με μια λυρική εικόνα μιας νέας κοπέλας που υφαίνει την προίκα της, δείχνοντας πως η υφαντική ήταν ταυτόχρονα μόχθος, τέχνη και έκφραση της λαϊκής ψυχής.

ΤΑ ΥΦΑΝΤΑ ΤΗΣ ΑΡΑΧΩΒΑΣ

Του ΤΑΚΗ ΛΑΠΠΑ

ΜΕΣΑ στην πλούσια λαϊκή μας χειροτεχνία τα υφαντά της Αράχωβας (Παρνασσού) έχουν πάρει πια μια απ' τις πρώτες θέσεις. Κι' είναι αλήθεια πως αντάξια κέρδισαν τη θέση τους αυτή. Γιατί σε γεροσύνη είναι ακατάλυτα, σε πλουμίδια και ξόμπλια απαράβγαλτα, σε χρώμα όσο να λιώσουν και να γενούν ξεφτίδια αμετάβλητα. Και μ' όλο το μικρό χρονικό διάστημα που καταπιάστηκαν οι Αραχωβίτισσες με την υφαντική τους αυτή τέχνη, κατάφεραν να επιβάλλουν τα υφαντά τους. Γιατί η Αράχωβα δεν είχε καμιά παλιά παράδοση στη λαϊκή χειροτεχνία όπως άλλα μέρη. Στα πιό πολλά η παράδοση αυτή βρίσκεται πάνω από εκατόν πενήντα χρόνια, όπως στα Γιάννενα, Τριπολιτσά, Κέρκυρα, Σκύρο κ. ά. Εδώ στην Αράχωβα μόλις ζυγώνει τα εκατό. Αρχικά βιοτική ανάγκη τούς έκανε να καταπιαστούν με τα υφαντά τους και τον αργαλειό. Αυτοί έπρεπε να φτιάξουν το κάθε τι με το ντύσιμό τους, με τα σκεπάσματά τους, με τα στρωσίδια τους.

11. Φακές, Λαθούρια, Ρεβίθια!

 

Του Στέργιου Μπακολουκά

      Ο Γέρο Ζάχος ο Στούκας, βγήκε πλαντα’μένος από το ταπεινό ξωκλήσι του  Αϊ Γιάννη στο εσωτερικό του οποίου, αφού είχε ανάψει τα καντήλια,  είχε προσευχηθεί γονατιστός ευλαβικά, ικετεύοντας να εισακουστεί από τον προστάτη του. (Σήμερα αδιαφορώντας για τη φθορά του χρόνου, το ίδιο εκείνο παραγκώνι, στέκει ακόμα αγέρωχο κατακαμπής, πλάι στο νέο πετρόχτιστο εκκλησάκι, σιμά στον  οικισμό των καλυβιών  του Λιβαδιού της Αράχοβας).

      Κατευθύνθηκε ύστερα προς το πηγάδι στον περίβολό του, όπου και κάθισε στο υπερυψωμένο, πετρόχτιστο, στηθαίο του,  εξουθενωμένος και βυθισμένος στις σκέψεις του. Ήταν σκυφτός και είχε ανάρριχτα την μάλλινη από γιδότριχα κάπα του. Τα  κουμπιά στην κορυφή του ντουλαμά (αντρικό καθημερινό ένδυμα της εποχής που μοιάζει με κοντή χλαμύδα), μαζί με αυτά της γκρίζας πουκαμίσας από μέσα, ήταν ξεκούμπωτα, φανερώνοντας  το λούχωμα (απότομο ζέσταμα και σε μεγάλο βαθμό) από την ένταση που τον κατείχε. Τα μπατζάκια από την  ντρίλινη παντελόνα του ήταν γυρισμένα δυό βόλτες στο τελείωμά της, ακριβώς πάνω από τα τσαρούχια του, για να μην λερώνονται. Το σακούλι του ήταν διπλωμένο και δεμένο με το ταγαρόσκοινο, ακουμπισμένο στο πλάι,  ενώ πάνω του   είχε βάλει την κατάμαυρη καλογερική  σκούφια του. Παραπέρα, με αμολητή την τριχιά να σέρνεται από πίσω, το γαϊδουράκι του, αν κι ο Απρίλης ήταν στα ξεβγάλματά του κι ο τόπος θα έπρεπε να είναι καταπράσινος, με δυσκολία έβρισκε να βοσκήσει το λιγοστό χορτάρι που φύτρωνε εδώ κι εκεί σε μεγάλα κενά. 

           Τούτος εδώ ο προπολεμικός ζευγίτης του Λιβαδιού, για πολλοστή φορά είχε κάνει το ίδιο τα τελευταία δύο χρόνια, παρακαλώντας τον δικό του Άγιο να κάνει το θαύμα του, λυτρώνοντας τον τόπο και τους κατοίκους του Χωριού από τα βάσανα της διατροφικής  ανεπάρκειας που τους μάστιζε. Η ανομβρία των τελευταίων χρόνων στο οροπέδιο, είχε φτάσει σε ακραία επίπεδα και τα γεννήματα που σπέρνονταν σ’ αυτό, τα οποία έτρεφαν σε μεγάλο ποσοστό τα ζώα και τους ανθρώπους της Αράχοβας, είχαν περιοριστεί τόσο πολύ ώστε είχε προκύψει ακόμα και επισιτιστικό πρόβλημα στον τόπο! Δυό λιτανείες είχαν πραγματοποιήσει, τις οποίες μάλιστα συνόδευαν με αρτοκλασία, οι καλλιεργητές του Λιβαδιού, αλλά κι αυτές δεν είχαν φέρει κανένα αποτέλεσμα ακόμα!

Ανεμώρεια & Άμβροσσος

 

Του Στάθη Ασημάκη

(Από το βιβλίο «Σύμμεικτα Ι», Αθήνα 2020)

 Η τεκμηρίωση της θέσης της ομηρικής Ανεμώρειας που επιχειρήθηκε στο βιβλίο: «Στην κοιλάδα του Πλειστού. Ξαναδιαβάζοντας τις αρχαίες πηγές» βοηθάει, πιστεύω βάσιμα, αφενός στο να την ταυτίσουμε με τη φωκική πόλη Αιολιδείς, την οποία μνημονεύει ο Ηρόδοτος ότι καταστράφηκε από τους Πέρσες στη διαδρομή τους για τη σύληση του Μαντείου του Απόλλωνα, και αφετέρου στο να την τοποθετήσουμε στη σημερινή θέση «Καστρούλι» Ζεμενού (στα μυκηναϊκά χρόνια) και στη διπλανή θέση «Παλιόπυργος» (στα αρχαϊκά χρόνια).

    Αυτό μας βοηθάει, επιπλέον, ώστε να λυθεί και ο γρίφος της όμορης φωκικής πόλης Άμβροσσος (Άμβρυσσος), η οποία δεν αναφερόταν στον κατάλογο νηών στην Ιλιάδα του Ομήρου, αλλά εμφανίστηκε, πολύ αργότερα στις αρχαίες ιστορικές πηγές.

    Ειδικότερα, η πρώτη συγκεκριμένη αναφορά  για την ύπαρξη της Αμβρόσσου, απ’ όσα τουλάχιστον γνωρίζουμε, γίνεται από τον ιστορικό Λίβιο στο βιβλίο ΧΧΧΙΙ Κεφάλαιο 18, της ρωμαϊκής ιστορίας του, όταν αναφέρεται στην εκστρατεία του Ρωμαίου ύπατου Τίτου Κόντου Φλαμινίνου, στην περιοχή της Φωκίδας, το 198 π.Χ., μετά τη νίκη του επί του Φιλίππου του Ε΄ της Μακεδονίας, στον Αώο ποταμό και συγκεκριμένα καταγράφει:

    «[…] Phocidis primo impetu Pfanoteam sine certamine cepit Anticyra haud multum oppugnando morae praebuit. Ambrysus inde Hyampolisque receptae. Daulis, quia in tumulo excelso sita est, nec scalis nec operibus capi poterat […]», που σημαίνει:

   «[…] Με την πρώτη επίθεση στη Φωκίδα κατέλαβε (ο Φλαμινίνος) τον Φανοτέα (Πανοπέα) χωρίς μάχη. Η Αντίκυρα με ολιγόχρονη πολιορκία του προξένησε καθυστέρηση. Εξ εκείνου του τόπου η Άμβροσσος και η Υάμπολις καταλήφθηκαν. Η Δαύλεια, επειδή βρίσκεται σε ένα ψηλό λόφο, ούτε με σκάλες, ούτε με πολιορκητικές μηχανές μπορούσε να καταληφθεί.[…]».

ΤΑ ΠΑΛΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΟΥΣΩΝ (β’ μέρος)

 

ΥΠΟ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΕΥ. ΦΟΥΤΡΙΔΟΥ

(ΜΙΑ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΟ 1914 ΤΟΥ Κ. FRANCIS, P. FARGUHAR ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ ΦΟΥΤΡΙΔΟΥ ΕΙΣ ΔΕΛΦΟΥΣ, ΠΑΡΝΑΣΣΟ, ΑΡΑΧΩΒΑ, ΕΛΙΚΩΝΑ ΚΑΙ ΧΑΙΡΩΝΙΑΝ)

 (Συνέχεια από το προηγούμενο)

Το αρχαίο Σπαρτιατικό έθιμο είναι ακόμη βαθειά ριζωμένο στην ψυχή του Ελληνικού λαού όπου δεν έχει πειραχτεί από τον ψευτοπολιτισμό των πόλεων. Αφ' ου ετελειώσαμε το θέμα της Αμερικής ο Ηρακλής μας έδωκε πολύτιμες πληροφορίες για το Μοναστήρι του Αγίου Λουκά όπου σκοπεύαμε να περάσουμε το βράδυ:

«Δυό βασίλεια αγωνιστήκαν να χτίσουν το Μοναστήρι. Στέκεται πάνω σε τρεις κολόνες και κάθε κολόνα είναι πέντε μέτρα — Θε μου, πως μπορούσαν να κουβαλήσουν τόσο μεγάλα μάρμαρα. Μωρέ σιδερένιοι άνθρωποι κείνη την εποχή! — ο Αη Λουκάς ζούσε τον καιρό που πάτησαν οι Τούρκοι το Μέγα Σπήλαιο. Η εικόνα της Παναγίας έφυγε μονάχη της για να μη την μαγαρίσουν οι άπιστοι. Σαν είδε ο Αη Λουκάς πως η Μεγαλόχαρη ήταν φευγάτη και πως το εικονοστάσι της ήταν άδειο πήρε κατά πόδι της να την εύρη. Μα η Παναγιά σαν κόρη γεννημένη από μάνα και κύρη ήρθε καταμόναχη σε μια ρεματιά μακρυά από το Μέγα Σπήλαιο. Κει δα βλέπει δυο κορίτσια που καθόνταν πάνω σ' ένα βράχο και κλώθαν με τις ρόκες τους καθώς τα πρόβατα βόσκαν τριγύρω στο χορτάρι.»

«Έρχομαι μακριάθε παιδάκια μου» τους λέει, «κ' είμαι διψασμένη. Που 'ναι καμμιά πηγή να πιώ λίγο και να ξαποστάσω η έρμη;»

«Η πηγή που πίνουμε μείς, είναι μακρυά, μανούλα, μακρυά κείθε κατά το ηλιοβασίλεμα.»

«Παιδιά μου, δε μπορώ να πάω τόσο μακρυά. Είμ’ αποσταμένη από το μακρυνό δρόμο.»

«Μανούλα, δε μπορούμε να σε βοηθήσωμε γιατί είμαστε μικρές κι’ ανήμπορες. Βλέπεις κείνη τη σπηλιά πάνω κεί στο μεγάλο γκρεμό; Ο πατέρας μας είπε πως μέσα κεί τρέχει νερό κρύο σαν κρύσταλλο στην πιο βαθιά γωνιά της σπηλιάς. Μα ο ανήφορος είναι δύσκολος κ’ ένας δράκος φυλάει τη σπηλιά με μάτια που βγάζουν φωτιές. Αν κάνης πως πας κοντά ο δράκος θα σε φάη.»

Οι υποτιμημένοι αρχαίοι Φωκείς

Χάρτης της αρχαίας Φωκίδας

 Οι παρεξηγημένοι και, τελικά, υποτιμημένοι αρχαίοι Φωκείς είναι πιο πολύ γνωστοί για την έχθρα τους προς το Δελφικό Ιερό, για τις ήττες τους στους Ιερούς πολέμους, κυρίως δε για την ολοκληρωτική καταστροφή των πόλεών τους από τον Φίλιππο, τον βασιλιά της Μακεδονίας.  Ακόμα είναι γνωστοί και για το άσβεστο μίσος που υπήρχε μεταξύ αυτών και των Θεσσαλών.

Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι οι Φωκείς, παρότι μικροί σε μέγεθος δεν δείλιασαν ποτέ. Αντιτάχθηκαν σε όσους κατά καιρούς τους επιβουλεύθηκαν, δηλαδή,  στους Θεσσαλούς, στους Βοιωτούς, στους Αθηναίους, στους Σπαρτιάτες και, τέλος, στους Πέρσες, την ίδια στιγμή που οι Θεσσαλοί και οι Θηβαίοι συμμάχησαν με τους Ασιάτες, κατά την εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα.

«Αυτή η συνεχής πολεμική «γυμναστική» δεν τους άφησε χρόνο και περιθώρια για να ζήσουν ειρηνικά, να αναπτυχθούν οικονομικά και, εν τέλει, να δημιουργήσουν πολιτισμό. Αυτός είναι, ίσως, και ο λόγος που οι Φωκείς δεν γέννησαν πνευματικές ή καλλιτεχνικές προσωπικότητες καθ’ όλη τη διάρκεια των αρχαϊκών, κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, όπως ας πούμε οι γείτονές τους Βοιωτοί. Αξίζουν, πάντως, σίγουρα τον θαυμασμό μας για το ότι πάλεψαν δυνατά και αποφασιστικά και μάλιστα με μεγάλο κόστος και θυσίες για τα δίκαιά τους και την ελευθερία τους, απέναντι εχθρών υπέρτερων, όλους αυτούς τους αιώνες. Μπορεί, τέλος, να υποστηριχθεί, βάσιμα, ότι οι αρχαίοι Φωκείς ήταν το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα λαού στον ελληνικό χώρο, την εποχή εκείνη, με δυνατό αντιστασιακό φρόνημα, για την εξασφάλιση της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας τους.» («Σύμμεικτα Ι», Στάθη Ασημάκη, Αθήνα 2020).