Ένα ιδιαίτερα
ενδιαφέρον και πολύτιμο τεκμήριο για την ιστορία της Αράχωβας στα πρώτα χρόνια
του νεοσύστατου ελληνικού κράτους δημοσιεύεται στον «Ἑλληνικό Ταχυδρόμο» στις 12 Μαρτίου 1839»,
στο Παράρτημα 17. Πρόκειται για τον «Γενικό Ἰατροστατιστικό πίνακα τῶν Δήμων
Βοιωτίας», ο οποίος συντάχθηκε από τον Διοικητικό Ιατρό Ν. Καλογερόπουλο.
Το δημοσίευμα αποκτά
ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν περιορίζεται σε μια απλή αναφορά στην Αράχωβα,
αλλά μας προσφέρει μια μικρή, σχεδόν φωτογραφική, εικόνα της κωμόπολης εκείνης
της εποχής. Ο Δήμος Αραχοβιτών καταγράφεται με τα γεωγραφικά του όρια, τη
φυσική και υγιεινή του κατάσταση, τον πληθυσμό, τα προϊόντα, την καλλιέργεια
της γης, αλλά και την υγειονομική και κοινωνική του οργάνωση.
Σύμφωνα με τον πίνακα,
ο Δήμος Αραχοβιτών είχε 2.075
κατοίκους, ενώ η Αράχωβα χαρακτηρίζεται ως ορεινή και υγιεινή
κωμόπολη στον Παρνασσό. Γίνεται ακόμη αναφορά στα αξιόλογα πηγαία νερά της,
στους δυτικούς και βόρειους ανέμους που επικρατούσαν, καθώς και στα βασικά
προϊόντα της περιοχής: το κρασί, το λάδι, το σιτάρι και το κριθάρι. Η
καλλιέργεια εμφανίζεται ως αρκετά προοδευμένη, με ιδιαίτερη έμφαση στην
αμπελοφυτεία. Εξίσου ενδιαφέρουσες
είναι οι πληροφορίες για τους ίδιους τους κατοίκους. Ως κύρια επαγγέλματα
αναφέρονται η γεωργία και η ποιμενική ζωή, ενώ η φυσική τους κράση περιγράφεται
με ιδιαίτερα χαρακτηριστικούς όρους: «εὔρωστοι, δυνατοί καί ἀνδρεῖοι». Η
σύντομη αυτή περιγραφή μας επιτρέπει να αντιληφθούμε όχι μόνο τις οικονομικές
δραστηριότητες της Αράχωβας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ένας κρατικός
αξιωματούχος του 1839 αντιλαμβανόταν και κατέγραφε τον πληθυσμό της.
Το έγγραφο αποκαλύπτει
παράλληλα και τις ελλείψεις της μικρής τότε κοινωνίας. Δεν υπήρχε φαρμακείο,
υγειονομείο ή λοιμοκαθαρτήριο, ενώ δεν υπήρχε οργανωμένο νεκροταφείο. Οι νεκροί
ενταφιάζονταν στον περίβολο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, στην άκρη της
κωμόπολης, όπου το πετρώδες έδαφος δυσχέραινε ακόμη και το άνοιγμα βαθιών
τάφων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον
παρουσιάζει και η αναφορά στο σχολείο, το οποίο χαρακτηρίζεται ότι βρίσκεται σε
καλή θέση, χρειάζεται όμως βελτίωση του δαπέδου του. Έτσι, μέσα σε λίγες
γραμμές, το δημοσίευμα μας επιτρέπει να δούμε μια Αράχωβα που βρίσκεται ακόμη
στα πρώτα βήματα της συγκρότησής της μέσα στο ελληνικό κράτος, με τις ανάγκες,
τις ελλείψεις αλλά και τις δυνατότητές της.
Ο πίνακας καταγράφει
ακόμη τις ασθένειες που εμφανίζονταν στην περιοχή, μεταξύ των οποίων
αναφέρονται σποραδικές πλευρίτιδες και φλογιστικές ασθένειες, ενώ ιδιαίτερα
αποκαλυπτική είναι η καταγραφή του υγειονομικού προσωπικού. Στην Αράχωβα δεν
υπήρχε διπλωματούχος ιατρός, υπήρχε όμως ένας εμπειρικός χειρουργός, ο Αλέξανδρος Κόκκαλης, με
άδεια του Ιατροσυνεδρίου από τις 3 Ιουλίου 1836. Αναφέρονται επίσης επτά μαίες,
ενώ ο ίδιος ο Κόκκαλης καταγράφεται και ως εμβολιαστής.
Το δημοσίευμα αυτό
αποτελεί επομένως ένα εξαιρετικά χρήσιμο ιστορικό τεκμήριο. Δεν μας προσφέρει
απλώς αριθμούς και διοικητικές πληροφορίες, αλλά μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε
την Αράχωβα όπως ήταν μόλις δεκαοκτώ
χρόνια μετά την Επανάσταση του 1821 και λίγα χρόνια μετά τη συγκρότηση του
ελληνικού κράτους. Μέσα από την επίσημη γλώσσα της εποχής αναδύεται μια
ορεινή κοινωνία με έντονη αγροτοκτηνοτροφική δραστηριότητα, σημαντική
αμπελοκαλλιέργεια, αξιόλογο πληθυσμό και έντονα χαρακτηριστικά αυτοσυντήρησης,
αλλά ταυτόχρονα με σημαντικές ελλείψεις στις υποδομές υγείας, εκπαίδευσης και
δημόσιας οργάνωσης.
Η αξία του
συγκεκριμένου τεκμηρίου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη δυνατότητα: να γνωρίσουμε
την Αράχωβα όχι μέσα από μεταγενέστερες αφηγήσεις, αλλά μέσα από μια επίσημη καταγραφή της ίδιας της εποχής.
Για τον λόγο αυτό, το δημοσίευμα του 1839 αξίζει να διαβαστεί προσεκτικά και να
διατηρηθεί ως ένα ακόμη κομμάτι στο ιστορικό μωσαϊκό της Αράχωβας.
Λουκάς Αλ. Παπαλεξανδρής
Ακολουθεί το κείμενο του ιατροστατιστικού πίνακα:
«Ὁ Ἑλληνικός Ταχυδρόμος»
12/3/1839, Παράρτημα 17
Γενικός Ἰατροστατιστικός πίναξ τῶν Δήμων Βοιωτίας
(συνταχθείς ἀπό τόν
Διοικητικό Ἰατρό κ. Ν. Καλογερόπουλο)
[…]
Δῆμος Ἀραχοβιτών:
Σύνορα: Ἀνατολικῶς μέ τόν δῆμον Διστομίων,
δυτικῶς μέ τόν τῶν Δελφῶν, ἀρκτικῶς μέ τῆς Δαυλείας καί μεσημβρινῶς μέ τόν δῆμον
Ἀντικύρας.
Φυσική καί ὑγιεινή
κατάστασις: Ὀρεινή
καί ὑγιεστάτη μᾶλλον πετρώδης έν μέρει κατάφυτος ἀπό ἐλαίας καί ἀμπέλους.
Ἀριθμός κατοίκων:
2.075
Κατάστασις τῆς
καλλιεργείας: Ἡ
καλλιέργεια εἶναι ἀρκετά προοδευμένη κατ’ ἐξοχήν ἡ ἀμπελοφυτεία.
Προϊόντα: Οἶνος, ἔλαιον, ὀλίγος σῖτος καί
κριθή.
Ἀριθμός ἰατρῶν: Οὐδείς
Ἀριθμός χειρουργῶν (ἐμπειρ. Ἰατρῶν): 1
Ἀριθμός φαρμακοποιῶν: Οὐδείς
Ἀριθμός μαιῶν: 7
Ἀριθμός ἐμβολιαστῶν: 1
Ἀριθμός φλεβοτόμων: 1
[…]
Ἰδιαίτερος πίναξ τῶν
δήμων τῆς Διοικήσεως Βοιωτίας
(συνταχθείς ἀπό τόν
Διοικητικό Ἰατρό κ. Ν. Καλογερόπουλο)
[…]
Δῆμος Ἀραχοβιτῶν
Αράχοβα κωμόπολις:
Φυσική καί ὑγιεινή θέσις
καί κατάστασις: Ὄρεινή
εἰς τόν Παρνασσόν πρός μεσημβρίαν καί ὑγιεινή.
Πόσιμα ὕδατα: Πηγαῖα ὕδατα ἀξιόλογα.
Ἄνεμοι κυριεύοντες: Οἱ δυτικοί καί οἱ βόρειοι.
Προϊόντα: Οἶνος, ὀλίγον ἔλαιον, ὀλίγον σῖτον
καί κριθήν.
Ἀριθμός κατοίκων: 2.075
Ἐπάγγελμα αὐτῶν: Γεωργοί καί ποιμένες.
Φυσική κρᾶσις των: Εὔρωστοι, δυνατοί καί ἀνδρεῖοι ὡς ἐπί
τό πλεῖστον αἱματώδους ἕξεως.
Κατάστασις:
Φαρμακοπωλείων: -----
Ὑγειονομείων καί
λοιμοκαθαρτηρίων: -----
Νεκροταφείων: Δέν ὑπάρχει Νεκροταφεῖον. Ἐνταφιάζουν
εἰς τόν περίβολον τῆς ἐκκλησίας τοῦ Ἁγίου Γεωργίου, ἥτις κεῖται εἰς τήν ἄκραν τῆς
κωμοπόλεως ὅπου ἡ γῆ εἶναι πετρώδης καί δέν συγχωρεῖ νά σκαφῶσι οἱ τάφοι βαθεῖς.
Σχολείων: Τό δημοτικόν σχολεῖον εἶναι εἰς
καλήν θέσιν. Ἔχει ὅμως ἀνάγκην τό ἔδαφος νά πατωθεῖ μέ σανίδας.
Ἄλλων δημοσίων
καταστημάτων: -----
Ἀσθένειαι επικρατοῦσαι: Σποραδικαί οἱ πλευρίτιται καί οἱ
φλογιστικαί ἀσθένειαι.
Αἰτίαι αυτῶν: -----
Προφυλακτικά καί
θεραπευτικά μέτρα: -----
Ὀνομα καί ἀριθμός ἀδείας
ἤ τοῦ διπλώματός των :
Ἰατροχειρουργοῦ: -----
Χειρουργοῦ ἐμπειρικοῦ: Ἀλέξανδρος Κόκκαλης μέ ἄδειαν τοῦ Ἰατροσυνεδρίου
3 Ιουλίου 1836.
Φαρμακοποιοῦ: -----
Μαιῶν: Εὐγενία Θεοφάνη, Παναγιοῦ Σ. Τομαρᾶ,
Σταθοῦ Ἰωάννου, Μαργαρίτα Παναγιώτου, Ἀλτάνα Τ. Λιάκου, Σουλτάνα Χριστοδούλου,
Καλούσα Νικολάου ἄνευ ἀδείας.
Ἐμβολιαστῶν: Ὁ ἴδιος ὁ Κόκκαλης. […]
